Harezm

Harezm, Orta Asya'da Amuderya'nın (Ceyhun) aşağı havzası ve deltası çevresinde gelişen tarihî bir bölgedir. Günümüzde büyük ölçüde Özbekistan ile Türkmenistan sınırları içinde kalan bölge, Amuderya'nın sağladığı verimli tarım alanları ve İpek Yolu üzerindeki stratejik konumu sayesinde tarih boyunca önemli bir yerleşim, ticaret ve kültür merkezi olmuştur. Antik Çağ'dan itibaren çeşitli devletlerin hâkimiyetine giren Harezm, özellikle İslâm döneminde bilim, eğitim ve ticaret alanlarında büyük gelişme göstermiş, Harezmşahlar devrinde ise Orta Asya'nın en güçlü siyasî ve kültürel merkezlerinden biri hâline gelmiştir.

Adı ve Coğrafyası

Harezm adının kökeni konusunda kesin bir sonuca ulaşılamamış, farklı etimolojik açıklamalar ileri sürülmüştür. En yaygın rivayetlerden birine göre ad, Harezm dilindeki hâr (et) ile rizm veya rezm (odun) kelimelerinin birleşmesinden doğmuştur. Rivayete göre Balhan Dağları çevresinden gelen bir topluluk Kâs bölgesine yerleştirilmiş, daha sonra onları denetlemek amacıyla gönderilen görevliler halkın balık avlayarak ateşte pişirip yediğini hükümdara bildirmiştir. Bunun üzerine bölge, kullanılan bu iki kelimeden hareketle Hâr-rizm adıyla anılmaya başlanmış, zaman içinde bu ad Hârizm(Huvârizm) biçimine dönüşmüştür. Ortaçağ kaynaklarında bölgenin sert iklimine ve odun bakımından zengin oluşuna da değinilir. Bunun yanında Harezm adının Farsça hûrşîd (güneş) ve hûrden (yemek) kelimeleriyle ilişkili olduğu veya "Harrîler'in ülkesi" anlamını taşıdığı yönünde farklı görüşler de bulunmaktadır.

İslâm coğrafyacıları Harezm'i, batısında Oğuz yurdu, güneyinde Horasan, doğusunda Mâverâünnehir ve kuzeyinde Türk topluluklarının yaşadığı bozkırlarla çevrili bir ülke olarak tanımlar. Bölgenin yerleşim ağı Amuderya (Ceyhun) boyunca gelişmişti. Gürgenç (Cürcâniye), Hîve (Hîvak), Kâs, Hezâresb, Zemahşer, Dergân, Çağmîn, Kerder, Medminiye, Berkan, Cigerbend, Sedver (Sedûr), Gâvhâne, Hâmcerd, Nevkefâğ, Zerdûh, Derhâs, Beratigin, Ertehuşmisen, Kerderânhâs ve Git başlıca şehir ve kasabalar arasında yer alıyordu. Bunlardan Kâs, Amuderya'nın sağ kıyısındaki eski başşehir olarak öne çıkarken, nehrin sol kıyısındaki Gürgenç ikinci başşehir konumundaydı. Moğol istilasının ardından ise bölgenin siyasî merkezi Hîve'ye taşındı.

Ekonomi ve Ticaret

Harezm'in ekonomik hayatı büyük ölçüde Amuderya'nın sağladığı imkânlara dayanıyordu. Kırgız bozkırları ile Kızılkum Çölü'nün doğusunda, Üstyurt Platosu ve Karakum Çölü'nün batısında Aral Gölü'ne doğru genişleyen nehir, çevresindeki kurak coğrafya içinde bölgenin başlıca su kaynağını oluşturuyordu. Bu sayede geniş tarım alanları meydana gelmiş, Harezm tarih boyunca yoğun nüfus barındırabilen yerleşim merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Nehir sularıyla sulanan topraklarda tahıl, pamuk ve üzüm yetiştirilirken, delta kesiminde balıkçılık önemli bir geçim kaynağıydı. Geniş otlaklar ise koyun yetiştiriciliğine elverişliydi.

Bölgenin üretimi iç tüketimin ötesine geçerek dış ticarete yönelmişti. Kurutulmuş balık, pamuklu ve yünlü dokumalar, ipekli kumaşlar, işlemeli giysiler, bal, peynir, çeşitli meyveler, koyun, sığır ve deve başlıca ihraç ürünleri arasında yer alıyordu. Özellikle Harezm kavunları Abbâsî halifelerinin sarayına kadar gönderiliyordu. Bunların yanı sıra av kuşları, çeşitli deri ve kürkler, meşe ve gürgen kerestesi, zırh, kılıç ve köleler de ticaret konusu olan mallar arasındaydı.

X. yüzyılda köle ticareti Harezm ekonomisinin önemli unsurlarından birini oluşturuyordu. Dönemin kaynakları, Türk çocuklarının satın alınarak veya kaçırılarak İslâmî eğitimden geçirildikten sonra çeşitli İslâm ülkelerine satıldığını kaydeder. Aynı kaynaklarda, bölge halkının fizikî özellikleri bakımından Türklere benzetildiği, bu nedenle bazı Müslüman tüccarlar tarafından Türk sanılarak kaçırıldıkları da aktarılır. Çocukların kaçırılmasını önlemek amacıyla kafataslarının iki yanına kum torbaları bağlanarak baş şeklinin değiştirildiğine dair rivayetler de bulunmaktadır.

Amuderya'dan ayrılan yedi büyük kanal yalnızca tarımsal üretimi desteklemiyor, aynı zamanda ulaşım ve askerî sevkiyata da hizmet ediyordu. Kanallar üzerinde hem küçük kayıklar hem de büyük gemiler kullanılabiliyordu.

Harezm, Orta Asya'nın en önemli ticaret merkezlerinden biri olarak Sibirya bozkırları, İran, Çin ve Hindistan ile Güney Rusya ve İskandinavya arasında uzanan ticaret yollarının kavşak noktasında bulunuyordu. İslâm döneminde özellikle Deştikıpçak ile Aşağı Volga arasındaki ticarette kilit rol üstlendi. Büyük kervanlar taşıdıkları malları Harezm pazarlarında satışa sunarken, Tang Hanedanı döneminde Harezmli tüccarların büyük arabalarla uzak ülkelere ticaret seferleri düzenledikleri de bilinmektedir.

"Müsurman" adıyla tanınan Harezmli Müslüman tüccarlar Kuzey ve Doğu Avrupa ile Güney Rusya'da da faaliyet gösteriyordu. Bu ticaret ağı sayesinde Volga Bulgarlarından deri, bal, balmumu ve çeşitli dokuma ürünleri; İskandinavya'dan mors dişi, tutkal, zırh ve silahlar; Sibirya bozkırlarından ise sığır ve at sürüleri getirilerek Harezm pazarlarında satılıyordu. Çin ve İç Asya ile sürdürülen ticaret de bölgenin refahında önemli paya sahipti. Git, Kerder ve Beratigin, özellikle Oğuz Türkleriyle yapılan ticaretin başlıca merkezleri arasında bulunuyordu.

Uluslararası ticaret ağlarının merkezinde yer alması Harezm'in zenginleşmesini sağladığı gibi, siyasî gelişmeler üzerinde de etkili oldu. Kaynaklarda, Moğolların Doğu İslâm dünyasına yönelen seferlerinin temel sebeplerinden birinin ticaret yolları üzerindeki hâkimiyet mücadelesi olduğu belirtilmektedir. X. yüzyıl İslâm coğrafyacıları Harezm'in ekonomik yapısı, iklimi ve ticareti hakkında ayrıntılı bilgiler verir. Aynı yüzyılda İbn Fadlân'ın Gürgenç'ten İdil Bulgar ülkesine yaklaşık 3.000 deve ve 5.000 kişilik bir kafileyle hareket etmiş olması, bölgenin ticaret hacmini göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Bu dönemde Kâs da Türkler, Türkistan, Mâverâünnehir ve Hazar ülkeleri arasındaki ticaretin önemli merkezlerinden biri olarak tanımlanmaktadır.

Siyasî Yapı ve İlk Dönemler

Harezm'in coğrafi özellikleri bölgenin savunulmasını kolaylaştıran önemli avantajlar sağlıyordu. Amuderya ile bu nehirden ayrılan kanallar, şehir ve kasabaları çevreleyen doğal savunma hatları oluşturuyordu. Savaş zamanlarında bentlerin açılmasıyla geniş alanlar su altında bırakılarak düşman ordularının ilerleyişi engellenebiliyordu. Bu doğal koruma sayesinde bölgeyi yöneten valiler zamanla bağımsız hânedanlar kurabilmişlerdir. Bununla birlikte Harezm'in çevresini kuşatan geniş çöller, bu hânedanların nüfuzunu bölge dışına taşırmalarını güçleştirmiş ve siyasî hâkimiyetleri büyük ölçüde Harezm ile sınırlı kalmıştır.

Kaynaklarda Harezmlilerin, Kâs'a yerleştikten sonra Türk kızlarıyla evlendikleri ve bunun sonucunda fizikî özellikleri ile karakter bakımından Türklere benzeyen bir toplumun ortaya çıktığı anlatılır. Ortaçağ müellifleri onları uzun boylu, iri yapılı, geniş başlı ve alınlı, ayrıca ahlâk ve tabiat yönünden Türklere yakın bir halk olarak tasvir etmektedir.

Harezm, Ahamenişler döneminde İran hâkimiyetine girmiş, ancak bu hâkimiyetin sonlarına doğru bağımsızlığını yeniden kazanmıştır. Kaynaklar, bölgenin Büyük İskender'in seferlerinden önce Pers egemenliğinden kurtulduğunu ve daha sonra yeniden İran yönetimi altına girmediğini belirtmektedir. İskender'in Orta Asya seferi sırasında Harezm hükümdarı Pharasmanes'in 1.500 askerle Belh'e giderek bağlılığını bildirdiği, iki taraf arasında dostluk ve askerî iş birliğini öngören bir anlaşma yapıldığı aktarılır.

Bazı kaynaklarda Pharasmanes'in Hazar Denizi ile Kuzey Kafkasya'yı nüfuz alanı içinde gördüğü belirtilmektedir. VI ve VII. yüzyıllarda hüküm süren Harezm hükümdarlarının da Hazar ülkeleri üzerindeki iddialarını güçlendirmek amacıyla soylarını Türk hakanlarına dayandırdıkları ileri sürülmektedir. Devlet teşkilatında ise Hazarlar ve Göktürklerde görülen ikili hükümdarlık sistemine benzer bir yönetim anlayışının uygulandığı ifade edilmektedir.

Harezm'de "Harezmşah" unvanını kullanan ilk hükümdar ailesi Afrigoğulları'dır. Yaklaşık VII. yüzyılın başlarından 995 yılına kadar hüküm süren bu hânedan, İslâm fetihleri öncesinde bölgenin yerli yönetimini temsil ediyordu.

Emevîler döneminde Mâverâünnehir üzerinden Harezm'e yönelik askerî seferler başladı. I. Yezîd devrinde Selm b. Ziyâd, Harezm halkıyla yaptığı anlaşma karşılığında 400.000 dirhem vergi aldı. Bölgedeki iç karışıklıklardan yararlanan Kuteybe b. Müslim ise 712 yılında Harezm'i fethederek İslâm hâkimiyetini kurdu. Buna rağmen Afrigoğulları hânedanı tamamen ortadan kaldırılmadı ve Harezmşah Eskecemûk yerel hükümdar olarak görevini sürdürdü.

Sâmânîler

Çin kaynaklarında, Harezmşah Şavuşfer'in 751 yılında Tang sarayına bir elçi göndererek Müslüman Araplara karşı yardım talebinde bulunduğu kaydedilmektedir. Abbâsî Halifesi Me'mûn döneminde ise Harezmşah Torkasbâta'nın oğlu olduğu düşünülen hükümdarın İslâmiyet'i kabul ederek Abdullah adını aldığı belirtilir. X. yüzyılın ortalarında Harezmşah Abdullah b. Eşkâm'ın Sâmânî Hükümdarı I. Nûh'a karşı ayaklanması, bölgedeki siyasî dengelerin değişmesine yol açtı. Aynı yüzyılın başlarından itibaren Harezm, Sâmânî hâkimiyeti altına girdi.

Abbâsî halifesinin Bulgar ülkesine gönderdiği elçilik heyetinde yer alan İbn Fadlân, 921-922 yıllarında Buhara üzerinden Harezm'e ulaştı. Kâs'tan nehir yoluyla Gürgenç'e geçen heyet, kış şartları nedeniyle burada bekledikten sonra ilkbaharda İdil Bulgar ülkesine hareket etti. İbn Fadlân'ın aktardıkları, dönemin Harezm'i hakkında önemli bilgiler vermektedir. Gürgenç yakınındaki Ertehuşmisen kasabasının gelirleri Abbâsî yönetimi tarafından Bulgar ülkesindeki kale inşaatları ile din adamlarının maaşlarının karşılanmasında kullanılmış, bu durum şehrin ekonomik gücünü ortaya koymuştur.

Sâmânîler, ticaret sayesinde giderek zenginleşen Gürgenç'i doğrudan merkeze bağlı ayrı bir idarî birim hâline getirdiler. Ancak buraya vali olarak gönderilen Ebü'l-Abbas Me'mûn b. Muhammed zamanla bağımsız hareket etmeye başladı. 995 yılında Kâs'ı ele geçirerek Afrigoğulları'nın son hükümdarı Ebû Abdullah Muhammed'i ortadan kaldırdı ve Harezmşah unvanını aldı. Böylece başşehri Gürgenç olan Me'mûnoğulları hânedanı kurulmuş oldu.

XI. yüzyılın başlarında Gazneli Sultan Mahmud'un bölgeye müdahalesi Me'mûnoğulları yönetimine son verdi. 1017 yılında Hezâresb yakınlarında kazanılan savaşın ardından hânedan mensupları Horasan'a gönderildi. Buna rağmen Me'mûnoğulları dönemi, ilim ve kültür hayatının en parlak safhalarından biri olarak kabul edilir. İbn Sînâ, Bîrûnî, Ebû Sehl el-Mesîhî, İbnü'l-Hammâr, Ebû Mansûr es-Seâlibî ve İbn Irâk gibi dönemin önde gelen âlimleri bu dönemde Gürgenç sarayında himaye gördüler.

Gazneli Mahmud, Harezm'in idaresini cesareti ve askerî başarılarıyla tanınan Altuntaş el-Hâcib'e verdi. Altuntaş'ın ölümünden sonra yerine geçen oğlu Hârun döneminde Gazneliler ile ilişkiler bozuldu. Bunun üzerine Sultan Mesud, Cend Emîri Şah Melik'i bölgeye gönderdi. Şah Melik 1041 yılında Gürgenç'i ele geçirerek Gazneliler adına hâkimiyet kurdu. Ancak bu yönetim uzun sürmedi; yaklaşık iki yıl sonra Tuğrul Bey ile Çağrı Bey'in müdahalesi sonucunda Şah Melik bölgeden uzaklaştırıldı ve Harezm Selçuklu Devleti'ne bağlı valiler tarafından yönetilmeye başlandı.

Harezmşahlar

Sultan Alparslan ve Melikşah dönemlerinde Harezm'in idaresi zaman zaman mahallî yöneticilerin elinde kaldı. Melikşah'ın taştdârı Anuş Tegin Garçeî'nin vali tayin edilmesiyle yeni bir dönem başladı. Sultan Berkyaruk devrinde yaşanan siyasî mücadelelerin ardından Anuş Tegin'in oğlu Kutbüddin Muhammed 1097 yılında Harezmşah unvanıyla valiliğe getirildi. Bu gelişme, 1231 yılına kadar hüküm sürecek olan Harezmşahlar hânedanının başlangıcı kabul edilmektedir.

Harezmşahlar devrinde devlet siyasî ve ekonomik bakımdan en güçlü dönemlerinden birini yaşadı. Başşehir Gürgenç, özellikle Atsız, Tekiş ve Alâeddin Muhammed dönemlerinde ilim ve kültür merkezi hâline geldi. Yâkūt el-Hamevî, 1219 yılında ziyaret ettiği Gürgenç'i büyüklüğü, zenginliği ve güzelliği bakımından gördüğü şehirlerin en seçkini olarak nitelendirir.

Harezm Devleti'nin yıkılış süreci, 1218 yılında Otrar'da bir Moğol ticaret kafilesinin öldürülmesiyle başladı. Bunun üzerine Cengiz Han ertesi yıl Harezm üzerine büyük bir sefer düzenledi. Hükümdar Alâeddin Muhammed ülkeyi terk etmek zorunda kalırken, Gürgenç Humâr Tegin'in idaresindeki kuvvetler tarafından savunuldu. Şehir uzun direnişe rağmen 1221 yılında Moğolların eline geçti. Yaklaşık on yıl sonra eski başşehrin yakınında yeni Ürgenç kuruldu. Son hükümdar Celâleddin Harezmşah'ın 1231 yılında ölmesiyle Harezmşahlar Devleti tamamen ortadan kalktı ve bölge Moğol hâkimiyetine girdi. Moğol istilası yalnızca siyasî yapıyı değil, Harezm'in yüzyıllar boyunca gelişen ilim ve kültür hayatını da büyük ölçüde sona erdirdi.

Moğol Hâkimiyeti

Cengiz Han'ın 1227 yılında ölmesinden sonra yapılan miras paylaşımında Harezm toprakları Cuci ulusuna bırakıldı. Cuci'nin daha önce vefat etmiş olması nedeniyle bölge fiilen Batu Han'ın yönetimine geçti. İlhanlı Devleti'nin kuruluşuna kadar Horasan ve İran ile birlikte Harezm, Moğol valileri tarafından idare edildi. Daha sonraki paylaşımda Kuzey ve Batı Harezm Cuci ulusuna, Kâs ve Hîve ise Çağatay ulusuna bağlandı. Bu dönemde Harezmliler, Cuci ulusu içinde İslâmiyet'in yayılmasında önemli rol oynadılar.

İlhanlı Devleti'nin dağılmasının ardından Harezm, Horasan seferleri için stratejik bir askerî üs hâline geldi. XIV. yüzyılda Cuci hanları bölgenin yönetimini Kongrat Türklerine bıraktılar. Kongratlar, kaynaklarda Sûfîler adıyla anılan yerel bir hânedan kurarken, aynı dönemde Nüküz, Hıtay, Mangıt ve Bilguvüt gibi çeşitli Türk ve Moğol boyları da bölgeye yerleşti. XIV. yüzyılda Harezm'i ziyaret eden İbn Battûta; camileri, medreseleri, çarşıları ve kalabalık nüfusuyla Ürgenç'in yeniden canlandığını, erkeklerin demircilik ve marangozlukta, kadınların ise dokumacılıkta maharet sahibi olduklarını belirtmektedir. Böylece Harezm, Moğol istilasının ardından yeniden önemli bir ilim ve zanaat merkezi kimliği kazandı.

Timur Dönemi

Kongrat hükümdarı Hüseyin Sûfî'nin hâkimiyet alanını doğuya doğru genişletmesi Timur ile çatışmaya yol açtı. Timur, bölgenin eski Çağatay topraklarına ait olduğunu ileri sürerek Harezm'in kendisine bırakılmasını istedi. Talebinin reddedilmesi üzerine 1371 yılında ilk seferini düzenledi. Bunu izleyen seferlerle 1379'da bölgeyi kesin olarak hâkimiyeti altına aldı. Daha sonra Altın Orda Hanı Toktamış ile iş birliği yapan Süleyman Sûfî'ye karşı yeniden harekete geçti. 1388 yılında Ürgenç halkının Semerkant'a sürülmesini emretti; şehir tahrip edildi ve ekonomik hayatı ağır darbe aldı. Bu olaydan sonra Ürgenç eski siyasî, ticari ve kültürel önemini bir daha kazanamadı.

Özbek ve Hîve Hanlığı

Timur'un ölümünün ardından Harezm yeniden el değiştirdi. XV. yüzyılın başlarında Altın Orda'daki karışıklıktan yararlanan Emîr Şah Melik bölgeyi yeniden ele geçirdi. Ancak bu hâkimiyet uzun ömürlü olmadı. Ebülhayr Han 1430-1431 yıllarında Kuzey Harezm'i işgal ettiyse de kısa süre sonra bölgeden çekildi. Aynı hükümdar 1436'da yeniden harekete geçerek Harezm'i yağmaladı. XV. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Kuzey ve Batı Harezm Cuci hanları ile Kongrat beylerinin, Güney ve Doğu Harezm ise mahallî emirlerin idaresi altında kaldı. 1502 yılında Şeybânî Han'ın bölgeyi ele geçirmesiyle Harezm kesin biçimde Özbek hâkimiyetine girdi. Bâbür'ün girişimleri de bu durumu değiştiremedi.

XVI. yüzyıldan XIX. yüzyıla kadar Harezm genel olarak siyasî ve ekonomik gerileme süreci yaşadı. 1511 yılında İlbars Han tarafından kurulan ve Hîve Hanlığı olarak tanınan Arapşahlar hânedanı yaklaşık iki buçuk asır boyunca bölgeyi yönetti. Bu dönemde Harezm, Özbek hanlarının seferleri ve Kalmuk akınları nedeniyle sık sık istilaya uğradı. Ebülgazi Bahadır Han ve Enûşe Han gibi güçlü hükümdarlar yetişmiş olmakla birlikte, ilmî ve kültürel faaliyetler önceki dönemlere göre geriledi.

Gerilemenin başlıca sebeplerinden biri Amuderya'nın XVI. yüzyılın sonlarında yatağını değiştirerek Hazar Denizi yerine Aral Gölü'ne akmaya başlamasıydı. Nehir yatağındaki bu değişim tarım, ticaret ve şehir hayatını olumsuz etkiledi. Osmanlı müellifi Seyfi Çelebi de Harezm'i ziyaretinde bu olayı bölgenin en büyük felaketlerinden biri olarak değerlendirmiştir. XVII. yüzyıldaki Kalmuk saldırıları ise ticaret yollarını kesintiye uğratarak ekonomik gerilemeyi daha da hızlandırdı. Aynı dönemde Arap Mehmed Han başşehri Ürgenç'ten Hîve'ye taşıdı; daha sonra Yeni Ürgenç ve Yeni Kâs adıyla yeni yerleşimler kuruldu.

Rus Hâkimiyeti ve Sonrası

XVIII. yüzyılda Rusya ile İran'ın bölge üzerindeki nüfuz mücadelesi yoğunlaştı. I. Petro'nun 1717'de Hîve'yi ele geçirme girişimi başarısızlıkla sonuçlandı. Nâdir Şah ise Hîve üzerine düzenlediği sefer sırasında İlbars Han'ı idam ettirdi. 1763 yılında Mehmed Emin İnak'ın iktidarı ele geçirmesiyle Kongrat hânedanı yönetimi devraldı. Bu yüzyılda yaşanan veba salgını ve Yomut Türkmenlerinin saldırıları da Harezm'i ağır biçimde etkiledi.

XIX. yüzyılın başlarında Muhammed Rahim Han ile Allahkulı Han dönemlerinde Hîve Hanlığı yeniden güçlenerek en geniş sınırlarına ulaştı. Ancak Orta Asya'ya doğru ilerleyen Rus İmparatorluğu karşısında bu üstünlük korunamadı. 1839 yılındaki ilk Rus seferi başarısız olsa da 1847'de Kazalinsk Kalesi'nin kurulmasıyla bölge üzerindeki baskı arttı. Nihayet 1873 yılında Harezm Rus hâkimiyetine girdi. Hanlık varlığını sınırlı bir özerklikle sürdürse de dış siyaseti Rusya'nın denetimine geçti.

1917 Bolşevik İhtilâli sonrasında Hîve Hanlığı kısa sürede ortadan kaldırıldı. 1920 yılında Harezm Halk Cumhuriyeti kuruldu, ertesi yıl ise Harezm Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti adını aldı. Sovyet yönetiminin Orta Asya'da yaptığı idarî düzenleme sonucunda 1924 yılında bölgenin doğu kesimleri Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne, batı kesimleri ise Türkmenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlandı. Günümüzde tarihî Harezm coğrafyası bu iki bağımsız devlet arasında paylaşılmış durumdadır.

Din, Kültür ve Bilim

Bîrûnî'nin aktardığına göre İslâmiyet'ten önce Harezm'de kendine özgü bir dil konuşuluyor, bu dilde çeşitli eserler kaleme alınıyor ve Mazdeizm'e dayanan bir dinî-kültürel gelenek yaşatılıyordu. Bîrûnî, İslâmiyet'in yayılmasıyla birlikte bu eski kültürün büyük ölçüde ortadan kalktığını belirtmekle birlikte, bazı örf ve âdetlerin uzun süre yaşamaya devam ettiğini, hatta eski inançlarını sürdüren küçük toplulukların varlığını koruduğunu da ifade eder.

İslâmiyet öncesinde Harezm'de yalnızca Mazdeizm değil, Yahudilik ve Hristiyanlık da yayılmıştı. Hristiyanlığın Pontus çevresiyle kurulan ilişkiler sayesinde, Yahudiliğin ise Hazarlarla gelişen temaslar sonucunda bölgeye ulaştığı tahmin edilmektedir. İslâm fetihlerinden sonra yeni din kısa sürede benimsendi ve Harezm, İslâm kültürünün İran ile Mâverâünnehir'e yayılmasında önemli merkezlerden biri hâline geldi.

Ortaçağ kaynakları Harezm halkını dindarlıkları, misafirperverlikleri, vakarları ve şeref anlayışlarıyla tanımlar. Aynı kaynaklarda gayrimüslim Türk topluluklarına karşı cihat faaliyetlerine katıldıkları ve onurlarına yönelik saldırılara büyük önem verdikleri belirtilmektedir. Halk başlangıçta Şâfiî mezhebini benimsemiş, daha sonraki dönemlerde Hanefîlik yaygınlık kazanmıştır. Bununla birlikte XIII. yüzyılda Hîve çevresinde Şâfiîliğin varlığını sürdürdüğü bilinmektedir. İbn Battûta Harezm halkını ahlâk bakımından gördüğü en seçkin topluluklardan biri olarak nitelerken, Zekeriyyâ el-Kazvînî de onların faziletlerini öven değerlendirmelerde bulunur.

İslâmiyet'in kabulüyle birlikte Harezm'de ilmî ve edebî faaliyetler büyük gelişme gösterdi. Harezmşahlar başta olmak üzere Me'mûnoğulları, Gazneliler, Selçuklular ve daha sonraki mahallî hânedanlar âlimleri, şairleri ve sanatkârları himaye ettiler. Halkın ilme verdiği önem sayesinde medreseler ve kütüphaneler inşa edildi; zengin aileler eğitim faaliyetlerini destekledi. Bu ortam, Moğol istilasına kadar Harezm'i İslâm dünyasının önde gelen ilim ve kültür merkezlerinden biri hâline getirdi.

Harezm'de yetişen veya burada faaliyet gösteren âlimler İslâm medeniyetinin birçok alanına önemli katkılar sağladılar. Muhammed b. Mûsâ el-Hârizmî, Bîrûnî, Zemahşerî, Reşîdüddin Vatvât, Necmeddîn-i Kübrâ, Çağmînî, Ebû Ya‘kūb es-Sekkâkî, Mutarrizî, Şemsüleimme el-Kerderî, Ebû Bekir el-Hârizmî ve Muhammed b. Ahmed el-Hârizmî bunların en tanınmışları arasında yer alır. Bunun yanında Fahreddin er-Râzî, Muhammed b. Müeyyed el-Bağdâdî ve diğer bazı ilim adamları da Harezm'de çalışmalar yürüttüler. Bölgenin ilmî etkisi Harezm dışına da taşmış; Tâceddin el-Kerderî ile Bezzâzî daha sonraki dönemlerde Anadolu'ya gelerek Bursa'da faaliyet göstermişlerdir. Kaynaklar, Suriye fatihi Atsız b. Uvak'ın da Harezm kökenli olduğunu belirtmektedir.