Ak Hunlar

Ak Hunlar, V. ve VI. yüzyıllarda Orta Asya, Afganistan ve Kuzey Hindistan'da hüküm süren önemli bir bozkır devletidir. Kaynaklarda Heftalitler, Eftalitler ve Beyaz Hunlar gibi farklı adlarla da anılan bu topluluk, Sasani İmparatorluğu ile mücadele etmiş, Mâverâünnehir, Tohâristan ve Gandhara başta olmak üzere geniş bir coğrafyada siyasi hâkimiyet kurmuştur. İpek Yolu üzerindeki stratejik konumu sayesinde bölgesel ticaret ve kültürel etkileşimde önemli rol oynayan Ak Hunlar, Orta Asya tarihinin en güçlü devletlerinden biri olarak sonraki Türk ve Orta Asya siyasi gelenekleri üzerinde kalıcı etkiler bırakmıştır.

Adları ve tarihî kaynaklar

Ak Hunlara ilişkin bilgiler Çin, Hint, Bizans, Ermeni, Süryani ve İslam kaynaklarına dayanmaktadır. Bu eserlerin farklı dönemlerde ve kültürel çevrelerde kaleme alınmış olması, topluluğun farklı adlarla anılmasına ve bu adların yorumlanmasında güçlükler doğmasına yol açmıştır.

Çin kaynaklarında Ak Hunlardan ilk defa V. yüzyılın ortalarında açık biçimde söz edilmektedir. Hanedan tarihlerinin yanı sıra Budist seyyahlar Sung Yün ve Hsüan Tsang'ın anlatıları da ülkenin coğrafyası, şehirleri, yönetimi ve dinî hayatına dair önemli bilgiler içerir.

Hint kaynaklarında geçen Hūna adı her zaman Ak Hunları ifade etmediğinden, bu metinlerdeki bütün kayıtların doğrudan Ak Hunlarla ilişkilendirilmesi mümkün değildir. Toraman ve Mihirakula dönemlerine ait Eran, Kura ve Gwalior kitabeleri ile hükümdarlar adına basılan sikkeler, Ak Hunların Hindistan'daki faaliyetlerini aydınlatan başlıca kaynaklardır.

Bizans kaynaklarında Ak Hunlar Eftalit, İslam kaynaklarında ise Haytal adıyla anılmış; ayrıca Halaçlarla ilişkileri üzerinde de durulmuştur. Kaynaklarda geçen Ak Hun, Eftalit, Haytal ve Hūna adlarının her zaman aynı topluluğu ifade edip etmediği ise tartışmalıdır.

Kökenleri

Ak Hunların kökeni konusunda farklı görüşler ileri sürülmüştür. Bazı araştırmacılar onları Yüe-çilerin bir kolu veya bölgede daha önce yaşayan toplulukların devamı olarak değerlendirirken, bazıları İranî kökenli olduklarını ya da zamanla İran kültür çevresinin etkisine girdiklerini savunmuştur. Ak Hunları Asya Hunlarının batıdaki devamı kabul eden görüş ise onların Tölös boylar birliği içindeki Apar, Uar veya Var topluluklarıyla bağlantılı olduğunu ileri sürmektedir. Buna karşılık, Ak Hunların farklı kavimlerin oluşturduğu bir topluluklar birliği olduğu görüşü de yaygın kabul görmektedir. Mevcut kaynaklar, bu görüşlerden herhangi birini kesin biçimde doğrulamaya yeterli değildir.

Hâkimiyet alanı

Ak Hunların hâkimiyet alanı ve çevresindeki başlıca siyasi güçler.

Ak Hunların siyasi merkezleri Ceyhun çevresi, Toharistan ve Belh bölgesinde bulunuyordu. Hâkimiyet alanları kuzeyde Mâverâünnehir’e, güneyde Afganistan ve Kuzey Hindistan’a, batıda Doğu İran’a kadar uzanıyordu. Tirmiz, Çağaniyan ve Belh başlıca merkezler arasındaydı.

Belh, stratejik konumu ve ticaret yolları üzerindeki yeri sayesinde devletin en önemli şehirlerinden biri hâline geldi. Toharistan ise çok sayıda yerel yönetime sahip geniş bir bölgeydi. Çinli seyyahların aktardığı bilgilere göre burada tarım ve hayvancılık yapılmakta, ticarette altın ve gümüş sikkeler kullanılmaktaydı.

Ak Hun hâkimiyet alanı dönemlere göre değişiklik göstermiş, Türkistan’daki merkezî yönetim ile Hindistan’daki siyasi faaliyetlerin ilişkisi ise tam olarak açıklığa kavuşturulamamıştır.

Siyasi tarihin başlangıcı

Ak Hunların oluşumunu daha eski dönemlere götüren görüşler bulunsa da, belirgin bir siyasi güç olarak IV. ve V. yüzyıllarda ortaya çıktıkları kabul edilmektedir. V. yüzyılın başlarında Ceyhun’u aşarak Sâsânî Devleti'nin doğu sınırlarına yönelen Ak Hunlar, yüzyılın ortalarında Belh ve çevresini ele geçirerek Orta Asya'nın başlıca güçlerinden biri hâline geldiler.

Ak Hunların yükselişi, Sâsânîlerin doğu sınırlarındaki mücadelelerle yakından bağlantılıdır. Aynı dönemde Kuzey Hindistan'a ilerleyen Ak Hunlar, Gupta İmparatorluğu ile karşı karşıya geldi. Böylece devletin siyasi faaliyetleri İran ve Hindistan olmak üzere iki ana bölgede yoğunlaştı.

Sâsânîlerle ilişkiler

Ak Hunlar ile Sâsânîler arasındaki ilişkiler savaşlarla sınırlı kalmamış; ittifaklar, siyasi evlilikler ve taht mücadelelerine verilen destekler de bu ilişkilerin bir parçası olmuştur. Behram Gur ve II. Yezdicerd dönemlerinde doğu sınırındaki Hun topluluklarıyla çeşitli çatışmalar yaşanmıştır. Mücadelenin en önemli safhası Sâsânî hükümdarı Fîrûz döneminde yaşandı. Fîrûz, Ak Hunlara karşı düzenlediği seferlerde art arda yenilgiye uğradı. Yapılan anlaşmalara rağmen yeniden sefere çıkması üzerine 484 yılında gerçekleşen savaşta ordusuyla birlikte hayatını kaybetti. Fîrûz'un ölümünün ardından Ak Hunların Sâsânî siyaseti üzerindeki nüfuzu arttı. Tahttan uzaklaştırılan I. Kubâd, Ak Hunlara sığınarak onların desteğiyle yeniden hükümdar oldu. Bu gelişme, V. yüzyılın sonlarında Ak Hunların ulaştığı siyasi etkinliği göstermektedir.

Hindistan’daki faaliyetler

Ak Hunların Kuzey Hindistan’a yönelik faaliyetleri V. yüzyılda yoğunlaştı. Gupta hükümdarı Skandagupta ilk saldırıları durdurmayı başardıysa da, Gupta Devleti'nin zayıflaması Ak Hunların Kuzey Pakistan, Afganistan ve Hindistan'ın iç kesimlerine ilerlemesini kolaylaştırdı.

Hindistan'daki Ak Hun hâkimiyetinin önde gelen hükümdarlarından Toraman, Gandhara, Pencap ve Orta Hindistan'ın bazı bölgelerinde egemenlik kurdu. Eran kitabesi ile adına basılan sikkeler, Ak Hunların bu dönemde Hindistan'ın iç kesimlerine kadar ulaştığını göstermektedir. Toraman'ın ardından oğlu Mihirakula hükümdar oldu. Onun dönemi Keşmir, Gandhara ve Kuzey Hindistan'daki mücadelelerle geçti. Kitabeler, Sanskritçe eserler ve Çin kaynakları Mihirakula'yı güçlü ve sert bir hükümdar olarak tanıtmaktadır. Hint hükümdarlarının direnişi sonucunda Mihirakula'nın hâkimiyet alanı daraldı. VI. yüzyılın ilk yarısındaki yenilgiler, Ak Hunların Hindistan'daki siyasi gücünü zayıflattı. Bununla birlikte Ak Hunlara bağlı topluluklar ve yerel hanedanlar bölgedeki varlıklarını bir süre daha sürdürdü. Toraman ve Mihirakula geleneksel olarak Ak Hun hükümdarları arasında değerlendirilmekle birlikte, bunların doğrudan Ak Hunlara mı yoksa Ak Hunlarla bağlantılı başka bir siyasi oluşuma mı mensup oldukları kesin değildir.

Yönetim yapısı

Ak Hun Devleti, farklı kabileler ve yerel yönetimlerin merkezî otoriteye bağlı olduğu bir siyasi yapıya sahipti. Yönetimin kuzey ve güney olmak üzere iki bölüme ayrılmış olabileceği ileri sürülmektedir. Merkeze bağlı yerel yöneticiler, kendi bölgelerinde belirli ölçüde özerk hareket edebiliyordu. Devletin başında hükümdar bulunuyor, hatun da yönetimde önemli bir rol üstleniyordu. Hatunların resmî törenlere ve devlet işlerine katılması, eski Türk devlet geleneğiyle ilişkilendirilmektedir. Ak Hun hükümdarları farklı bölgelerde çeşitli unvanlar kullandı. Bu unvanlar Türk, İran ve Hint siyasi geleneklerinin etkilerini yansıtmakta olup, devletin çok kültürlü yapısını göstermektedir.

Toplumsal hayat

Ak Hunların yaşayışına dair Çin ve Bizans kaynakları farklı bilgiler içermektedir. Çin kayıtlarında halkın su ve otlakları izleyerek keçeden yapılmış çadırlarda yaşadığı belirtilirken, Bizans kaynakları onları belirli bir hükümdara bağlı, düzenli bir yönetim altında yaşayan ve diğer Hun topluluklarından ayrılan bir toplum olarak tanıtmaktadır. Bu veriler, Ak Hunlarda konargöçer ve yerleşik hayatın bir arada bulunduğunu göstermektedir. İlk dönemlerde hayvancılık ağırlıklı olmakla birlikte, tarım bölgeleri ve şehirlerin ele geçirilmesiyle ekonomik ve toplumsal yapı çeşitlenmiştir. Çin kaynaklarında bir kadının birden fazla erkekle evlenebildiğine dair kayıtlar yer almakla birlikte, bu uygulamanın bütün Ak Hun toplumunda mı yoksa belirli gruplar arasında mı görüldüğü bilinmemektedir.

Ekonomi

Ak Hun ekonomisi hayvancılık, tarım, ticaret, vergi ve savaş gelirlerine dayanıyordu. Konargöçer topluluklarda hayvancılık başlıca geçim kaynağını oluştururken, verimli bölgelerin ele geçirilmesiyle tarımsal üretim de ekonomik yapının önemli unsurlarından biri hâline geldi.

İpek Yolu üzerindeki önemli güzergâhların denetimi, Ak Hunların ekonomik gücünü artırdı. Doğu ile Batı arasındaki ticaretten sağlanan gelirler devletin genişleme siyasetini destekledi. Altın ve gümüş sikkelerin kullanılması, para ekonomisinin özellikle şehirlerde ve ticaret merkezlerinde geliştiğini göstermektedir.

Ak Hun sikkeleri Sâsânî ve Hint para geleneklerinin etkilerini yansıtır. Üzerlerinde hükümdar adları ve unvanlarının yer alması, bu sikkeleri ekonomik hayatın yanı sıra siyasi ve kültürel ilişkilerin incelenmesinde de önemli bir kaynak hâline getirmektedir.

Dil

Ak Hunların konuştuğu dil kesin olarak belirlenememiştir. Çin kaynaklarında ülkede kullanılan bir yazı sisteminden söz edilmekle birlikte bunun niteliği açık değildir. Hâkimiyet alanında Türkçe, İran dilleri, Sanskritçe ve çeşitli yerel dillerin kullanılmış olması, çok dilli bir yapıya işaret etmektedir. Ak Hunların dili hükümdar adları, unvanlar, kitabeler ve sikkelerden hareketle değerlendirilmektedir. Ancak bu unsurların farklı kültür çevrelerinin etkisini yansıtması, topluluğun ana dilinin kesin olarak tespit edilmesini güçleştirmektedir.

Din

Ak Hunların hâkimiyet kurduğu bölgelerde Budizm, Hinduizm, Zerdüştîlik ve çeşitli yerel inançlar yaygındı. Geniş bir coğrafyaya yayılan Ak Hun topluluklarının tek bir dine bağlı olmadığı, benimsedikleri inançların yaşadıkları bölgelerin kültürel yapısına göre şekillendiği anlaşılmaktadır.

Toharistan ve Hindistan Budizmin önemli merkezleri arasındaydı. Ancak Ak Hunların Budizme yaklaşımı konusunda kaynaklar farklı bilgiler vermektedir. Bazı kayıtlar Budist toplulukların ve dinî yapıların Ak Hun hâkimiyetinde varlığını sürdürdüğünü gösterirken, bazıları Mihirakula'nın Budistlere karşı sert bir siyaset izlediğini belirtmektedir.

Kitabeler ve sikkeler, Hindistan'daki Ak Hun hükümdarlarının Hinduizmden de etkilendiğini göstermektedir. Toraman ve Mihirakula dönemine ait buluntularda Hint dinî geleneğine ait unsurlar yer alırken, İran kültür çevresindeki Ak Hunlar üzerinde Zerdüştîliğin etkili olduğu kabul edilmektedir.

Mimari ve sanat

Ak Hunlardan günümüze ulaşan mimari ve sanatsal eserler, hâkim oldukları bölgelerin yerel gelenekleriyle yakın ilişki içindedir. Şehirler, kaleler, dinî yapılar, kitabeler ve sikkeler başlıca maddi kalıntıları oluşturur. Ak Hun sanatı Orta Asya, İran ve Hint kültürlerinin izlerini taşır. Sikkelerde hükümdar portreleri, dinî semboller ve çeşitli unvanlar yer alır. Bu kültürel çeşitlilik, Ak Hunların farklı medeniyet çevreleri arasındaki konumunu yansıtmaktadır.

Yıkılışı

VI. yüzyılın ortalarında Kök Türk Kağanlığı'nın güçlenmesi, Orta Asya'daki siyasi dengeleri değiştirdi. İpek Yolu'nun denetimini ele geçirmek isteyen Kök Türkler, Ak Hunlara karşı Sâsânîlerle ittifak kurdu. Bu ittifak, Sâsânî hükümdarı Anûşirvan ile İstemi Yabgu'nun kızı arasındaki evlilikle pekiştirildi.

Ak Hunlarla Kök Türkler arasındaki ilk çatışmaların 555 yılında başladığı ileri sürülmekle birlikte, kesin sonuç veren kaynaklar bulunmamaktadır. Büyük savaşın ise 558 yılında gerçekleştiği kabul edilmektedir. Kök Türk kuvvetleri Mâverâünnehir'de ilerleyerek Nahşab yakınlarında Ak Hun ordusunu yenilgiye uğratırken, Sâsânîler Belh'i ele geçirip Toharistan, Zâbülistan ve Çağaniyan'a hâkim oldu.

Bu yenilgiyle Ak Hun Devleti'nin merkezî otoritesi çöktü ve toprakları Kök Türkler ile Sâsânîler arasında paylaşıldı. Bununla birlikte Ak Hun toplulukları tamamen ortadan kalkmadı; bir bölümü Kök Türk hâkimiyetine girerken, diğerleri Toharistan, Türkistan'ın güneyi ve Kuzey Hindistan'da varlığını bir süre daha sürdürdü.

Ak Hunların devamı kabul edilen topluluklar

Ak Hun Devleti'nin yıkılmasından sonra hangi toplulukların onların devamı olduğu kesin olarak belirlenememiştir. Kalaçlar, Karluklar, Kanglılar, Kümidhler, Gurlular, Gûcarlar, Racputlar ve Avarlar Ak Hunlarla ilişkilendirilen başlıca topluluklardır. Ancak bu ilişkilerin kesinliği tartışmalıdır.

Ak Hunlarla Avrupa Avarları arasında bağlantı kuran görüşler, Uar ve Hun adları, Bizans kaynakları ile Kök Türk yazıtlarında geçen Apar adına dayanmaktadır. Bu görüşe göre, Ak Hun Devleti'nin yıkılmasından sonra batıya yönelen bazı gruplar Avrupa'daki Avar oluşumuna katılmıştır.

Türkistan ve Toharistan'da kalan Ak Hun toplulukları ise yerel halklarla kaynaşarak varlıklarını sürdürdü. Bölgede daha sonraki dönemlerde ortaya çıkan bazı topluluk ve hanedanların Ak Hun mirasını taşıdığı ileri sürülmekle birlikte, kaynakların yetersizliği ve farklı halklarla yaşanan kaynaşma bu sürekliliğin kesin olarak ortaya konulmasını güçleştirmektedir.

Mirası

Ak Hunlar, V ve VI. yüzyıllarda Orta Asya, İran ve Hindistan arasındaki siyasi dengelerin şekillenmesinde önemli rol oynadı. Sâsânî hükümdarı Fîrûz'u yenilgiye uğratmaları, I. Kubâd'ın yeniden tahta çıkmasına destek vermeleri ve Gupta İmparatorluğu ile mücadeleleri, dönemin başlıca bölgesel güçlerinden biri olduklarını göstermektedir. İpek Yolu üzerindeki hâkimiyetleri ekonomik güçlerini artırırken, farklı kültür çevrelerini aynı siyasi yapı içinde bir araya getirmeleri yönetim, din ve sanat alanlarında Orta Asya, İran ve Hindistan geleneklerinin kaynaşmasına zemin hazırladı. Merkezî devletleri VI. yüzyılın ortalarında yıkılmış olmakla birlikte, Ak Hun toplulukları farklı bölgelerde varlıklarını sürdürdü. Siyasi ve kültürel mirasları, Orta Asya'dan Kuzey Hindistan'a uzanan geniş bir coğrafyada etkisini uzun süre korudu.

Kaynakça

Savaş, Müslüme Melis. Ak Hunlar. İstanbul: Selenge Yayınları, 2024.