Tölesler

Tölesler, Göktürk Devleti'nin kuruluşundan önce ve ilk dönemlerinde Orta Asya ile Kazakistan bozkırlarında yaşayan çok sayıdaki Türk boyunu ifade eden genel bir addır. Çin kaynaklarında bu toplulukların coğrafi dağılımları, askerî güçleri ve yerleşim alanları hakkında ayrıntılı bilgiler yer almaktadır. Hunlar döneminde Ting-ling adıyla bilinen toplulukların devamı olarak değerlendirilen Töles boyları, Göktürklerin yükseliş sürecinde Bumin Kağan'ın hâkimiyetine girmiş ve devletin siyasî ile askerî yapısında önemli rol oynamıştır. Ancak 603 yılında meydana gelen kabile isyanlarının ardından Töles adı giderek kullanımını yitirirken, Karluk, Türgiş, Kıpçak, Oğuz ve Peçenek gibi boy adları ön plana çıkmıştır. Bu nedenle Tölesler, Göktürk öncesi ve erken Göktürk döneminde Türk boylarının teşkilatlanmasını ve sonraki büyük Türk topluluklarının ortaya çıkışını anlamada temel bir tarihî topluluk olarak kabul edilmektedir.

Tarih

Tölesler, Türk tarihinin en eski ve en geniş boy topluluklarından biri olup kökenleri Hun dönemine kadar uzanmaktadır. Çin kaynaklarında Hun çağında Ting-ling adıyla anılan topluluklar, Hun Devleti'nin hâkimiyet sahasının dışında, başta Kazakistan bozkırları olmak üzere Orta Asya'nın çeşitli bölgelerinde yaşamaktaydı. Bunun yanında Hu-chie, Ke-k'un (Kırgız), Hsin-li ve Kuça gibi diğer Türk boyları da aynı coğrafyada varlık göstermiştir.

Hun İmparatorluğu'nun yıkılmasının ardından Orta Asya'da ortaya çıkan siyasî boşlukta bu topluluklar Kao-ch'e (Kanglı, "Yüksek Arabalılar") adıyla anılmaya başlamıştır. Moğolistan'dan Hazar Denizi'ne kadar uzanan geniş sahaya yayılan Kanglılar ortak bir siyasî teşkilata sahip olmamakla birlikte benzer etnik ve kültürel özellikler taşımaktaydı.

VI. yüzyılda Çin kaynaklarında Kanglı adının yerini Töles adı almıştır. Bu değişiklik yeni bir topluluğun ortaya çıkışından ziyade, aynı boylar topluluğunun farklı bir adla anılmasını ifade etmektedir. Suei Shu ile Pei Shih'te Töles boylarının doğuda Kerulen Irmağı'ndan batıda Karadeniz'in kuzeyine kadar uzanan geniş coğrafyadaki dağılımları, askerî güçleri ve yaşadıkları bölgeler ayrıntılı biçimde kaydedilmiştir.

Tölesler, Göktürk Kağanlığı'nın kuruluşunda önemli rol oynamış ve başlangıçta Bumin Kağan'ın hâkimiyetini kabul etmiştir. Ancak VII. yüzyılın başlarında Doğu ve Batı Göktürk kağanlıklarının zayıflaması üzerine birçok Töles boyu bağımsız hareket etmeye başlamış ve çeşitli isyanlar gerçekleştirmiştir. Bu gelişmeler sonucunda Töles adı zamanla yerini Dokuz Oğuz, Karluk, Türgiş, Kıpçak ve diğer boy adlarına bırakmış, söz konusu topluluklar Orta Asya'nın sonraki siyasî tarihinin başlıca aktörleri hâline gelmiştir.

Töles boylarının farklı kolları zamanla Avrasya'nın geniş bozkırlarına yayılmıştır. Doğuda Dokuz Oğuzlar ve Sir Tarduşlar, Altaylar ile Tanrı Dağları arasında Karluklar, Batı Göktürk sahasında On Ok ve daha sonra Türgişler öne çıkarken; kuzeyde Kırgız, Tölengit ve Tuva toplulukları varlıklarını sürdürmüştür. Batıya yönelen Ogur grupları ise Bulgarlar, Sabirler, Hazarlar, Avarlar, Peçenekler, Uzlar ve Kuman-Kıpçaklar gibi tarihî toplulukların ortaya çıkışında önemli rol oynamış, böylece Töles mirası Avrasya'nın geniş bir bölümünde etkisini uzun süre devam ettirmiştir.

Tölesler, VI. yüzyılda Göktürk Kağanlığı'na bağlı çok sayıdaki Türk boyunu ifade eden genel bir ad olarak kullanılmaktaydı. Bu boylar doğuda Baykal Gölü ve Kerulen Irmağı çevresinden batıda Karadeniz'in kuzeyine kadar uzanan geniş Avrasya bozkırlarına yayılmıştı. Çin yıllıkları, Töleslerin dönemin en kalabalık ve en geniş coğrafyaya dağılmış Türk topluluklarından biri olduğunu kaydetmektedir.

Çin kaynaklarında Töleslerin, IV ve V. yüzyıllarda Kao-ch'e (Kanglı, "Yüksek Arabalılar") adıyla anılan toplulukların devamı olduğu anlaşılmaktadır. Daha erken dönemde ise aynı toplulukların Hun Devleti çağında Ting-ling adıyla kaydedildiği görülmektedir. Böylece Ting-ling, Kao-ch'e ve Töles adları, büyük ölçüde aynı tarihî toplulukların farklı dönemlerde kullanılan adları olarak değerlendirilmektedir.

VI. yüzyılın ortalarında Bumin Kağan, Töles boylarını hâkimiyeti altına alarak yaklaşık elli bin aileyi Göktürk birliğine katmıştır. Bu gelişme Göktürklerin askerî gücünü önemli ölçüde artırmış, Juan-juanlara karşı yürütülen mücadelede belirleyici rol oynamıştır. 552 yılında Juan-juan Kağanlığı'nın mağlup edilmesi ve ardından Göktürk Kağanlığı'nın kurulmasında Töleslerin sağladığı insan gücü önemli bir etken olmuştur.

Göktürk Kağanlığı döneminde Töles boyları devletin temel unsurlarından biri olarak varlıklarını sürdürmüş, özellikle kağanlığın batı kesimlerinde yoğunlaşmıştır. VII. yüzyılın başlarında Doğu ve Batı Göktürk kağanlıklarının merkezî otoritesinin zayıflaması üzerine birçok Töles boyu bağımsız hareket etmeye başlamış ve 627 yılında başlayan isyanlarla Göktürk siyasî düzeninin sarsılmasında etkili olmuştur. Daha sonraki dönemlerde Töles adı giderek kullanımını kaybederken, Dokuz Oğuz, Karluk, Türgiş, Kıpçak ve diğer Türk boy adları ön plana çıkmıştır.

Çin Kaynaklarında Tölesler

Tölesler hakkında en ayrıntılı bilgiler Çin tarih kaynakları Suei Shu ve Pei Shih'te yer almaktadır. Bu eserlerde Tölesler, Hunların soyundan gelen topluluklar olarak tanımlanmakta ve Göktürklerle benzer bir yaşam tarzına sahip oldukları belirtilmektedir. Çin tarihçileri, Hunların hâkimiyeti altında yaşamış birçok bozkır topluluğunu Hun nesliyle ilişkilendirdiğinden, bu ifade etnik bir süreklilikten ziyade tarihî ve siyasî bir devamlılık anlayışını yansıtmaktadır.

Kaynaklara göre Tölesler belirli yerleşim merkezlerine bağlı olmadan dağlar, vadiler ve bozkırlar arasında mevsimlik hareketler gerçekleştiren konargöçer bir hayat sürmekteydi. Sert tabiat şartlarına uyum sağlayan bu topluluklar, özellikle atlı savaşçılık ve okçuluktaki maharetleriyle tanınmıştır.

Bununla birlikte Töleslerin tamamı aynı ekonomik yapıya sahip değildi. Çin'in batı sınırlarına yakın, özellikle Turfan çevresinde yaşayan bazı Töles boyları tarım ve bahçecilikle uğraşıyor, bu nedenle hayvancılıkta sığır yetiştiriciliğine daha fazla önem veriyor ve atı bozkırdaki diğer Töles topluluklarına göre daha sınırlı ölçüde kullanıyordu.

Çin kaynakları, Göktürk Kağanlığı'nın kuruluşundan sonra Töleslerin doğu ve batı olmak üzere kağanlığın farklı bölgelerine dağılarak devletin temel unsurlarından birini oluşturduğunu kaydetmektedir. Bumin Kağan'ın Töles boylarını hâkimiyeti altına almasından sonra ise VI. yüzyılın sonlarına kadar bu topluluklar hakkında kaynaklarda sınırlı bilgi yer almaktadır.

Coğrafi Dağılım

Çin kaynaklarına göre Tölesler, VI. yüzyılda Baykal Gölü'nün doğusundan Hazar Denizi'nin doğusuna ve Karadeniz'in kuzeyine kadar uzanan geniş bir coğrafyaya yayılmıştı. Bu geniş dağılım, Töleslerin tek bir siyasî birlikten ziyade ortak bir ad altında toplanan çok sayıdaki Türk boyundan oluştuğunu göstermektedir.

Kaynaklar, Töles boylarını yaşadıkları bölgelere göre çeşitli gruplar hâlinde sınıflandırmaktadır. İlk grup, Tola Irmağı'nın kuzeyinde yaşayan Bugut (Pugu), Tongra, Bayırku ve İzgil gibi boylardan oluşmaktaydı. Bu topluluklar ortak bir erkin idaresi altında bulunuyor ve önemli bir askerî güç teşkil ediyordu.

İkinci grup, Hami'nin batısı ile Karaşar'ın kuzeyi ve Akdağ'ın eteklerinde yaşamaktaydı. Ch'i-pi, P'u-lo-chih, İ-shih ve Su-p'o gibi boyların yer aldığı bu bölge, Çin sınırına en yakın Töles topluluklarını barındırıyordu. Çin kaynakları, burada yaşayan bazı boyların tarım, bahçecilik ve sığır yetiştiriciliğiyle de uğraştığını kaydetmektedir.

Üçüncü grup, Altay Dağları'nın güneybatısında bulunuyordu. Sir Tarduşlar başta olmak üzere bu bölgedeki boylar askerî bakımdan güçlüydü ve Göktürk siyasî tarihinde önemli rol oynamıştır.

Dördüncü grup, Semerkant'ın kuzeyi ile Sır Derya havzasında yaşıyordu. Çeşitli Töles boylarından oluşan bu topluluklar geniş bir askerî potansiyele sahip olup Batı Göktürk Kağanlığı'nın önemli unsurlarından birini meydana getiriyordu.

Beşinci ve altıncı gruplar ise Hazar Denizi'nin doğusu ile Bizans'ın doğusuna kadar uzanan batı bozkırlarında yaşamaktaydı. Bu bölgelerde yalnızca Töles boyları değil, Ogurlar ve Alanlar gibi farklı topluluklar da bulunduğundan, Çin kaynaklarında Töles adı altında zikredilen bütün kavimlerin etnik bakımdan aynı topluluğa mensup olduğu söylenemez.

603 yılında Batı Göktürk Kağanı Tardu'nun yenilgisinden sonra özellikle Altaylar ile Tanrı Dağları çevresinde yaşayan Töles boylarının büyük bölümü Batı Göktürk siyasî yapısı içinde yer almaya devam etmiştir. Buna karşılık doğudaki Sir Tarduş, Bayırku ve bazı diğer boylar daha bağımsız bir gelişim izlemiş, VII. yüzyılın başlarında müstakil siyasî güçler olarak ortaya çıkmıştır.

Töles İsyanları

Batı Göktürk Kağanlığı'nın zayıflamaya başladığı VII. yüzyılın başlarında Töles boyları yeniden siyasî etkinlik kazanmaya başladı. 603 yılında Tardu'nun yenilgisinin ardından Batı Göktürk Kağanı Ch'u-lo, özellikle Altay Dağları'nın güneybatısı ile Tanrı Dağları'nın kuzeyinde yaşayan Töles boylarını yeniden hâkimiyeti altına aldı. Ancak ağır vergiler koyması ve Sir Tarduş ileri gelenlerinden yüzü aşkın kişiyi idam ettirmesi, Töles boyları arasında büyük bir hoşnutsuzluğa yol açtı.

Bu baskılar üzerine Ch'i-pi boyu, liderleri Ke-leng'in önderliğinde Ch'u-lo'ya karşı ayaklandı ve onu mağlup etti. Ke-leng, Baga Kağan unvanını alarak Tanrı Dağları'nın doğusundaki bölgede hâkimiyet kurdu. Aynı dönemde Sir Tarduşlar da liderleri Ye-shih'i Küçük Kağan unvanıyla hükümdar ilan ederek bağımsız hareket etmeye başladı. Baga Kağan'ın kısa sürede güç kazanması üzerine Hami, Koço ve Karaşar gibi bazı küçük devletler de onun hâkimiyetini tanıdı.

Ancak bu bağımsızlık uzun sürmedi. Ch'u-lo'nun Çin'e sığınmasının ardından Batı Göktürk tahtını ele geçiren She-kuei Kağan'ın güçlenmesi üzerine Baga Kağan ile Ye-shih yeniden Batı Göktürk hâkimiyetini kabul etti. Uygurların da aralarında bulunduğu bazı Töles boyları ise Doğu Göktürk Kağanı Shih-pi'ye bağlandı. Daha sonra Batı Göktürk Kağanı Tong Yabgu'nun hâkimiyetini kurmasıyla Altaylar ve Tanrı Dağları çevresindeki Töles boylarının büyük bölümü yeniden Batı Göktürk idaresi altında birleşti.

627 yılından sonra Doğu Göktürk Kağanlığı'nın zayıflaması üzerine Tola ve Kerulen havzasında yaşayan Töles boyları Çin'in desteğiyle ayaklandı. Bu isyanlar Doğu Göktürk Devleti'nin askerî ve siyasî gücünü önemli ölçüde sarstı. Ardından yaşanan kıtlık ve iç karışıklıklar da kağanlığın yıkılış sürecini hızlandırdı. Doğu ve Batı Göktürk kağanlıklarının Çin hâkimiyetine girmesinden sonra birçok Töles boyu fiilen bağımsız hareket etmeye başladı. Sir Tarduşlar, Bayırkular ve Uygurlar bu dönemin en güçlü Töles toplulukları arasında yer aldı. Bununla birlikte Tang Hanedanı, bu boyların yeniden güçlü bir siyasî birlik oluşturmasını engellemek amacıyla bölgede denge siyaseti izledi.

Mirası

Töles adı, belirli bir boyu değil, çok sayıda Türk boyunu kapsayan genel bir topluluk adını ifade etmektedir. Çin kaynaklarında bu adlandırmanın tarihî bir süreklilik gösterdiği görülmektedir. Hun Devleti döneminde Ting-ling adıyla anılan boylar topluluğu, IV ve V. yüzyıllarda Kao-ch'e (Kanglı, "Yüksek Arabalılar"), VI. yüzyılda ise Töles adıyla kaydedilmiştir. Bu ad değişiklikleri, yeni toplulukların ortaya çıkmasından çok aynı boylar grubunun farklı dönemlerde farklı adlarla anılmasını yansıtmaktadır.

VII. yüzyılın başlarında Doğu ve Batı Göktürk kağanlıklarının zayıflamasıyla birlikte Töles adı giderek önemini yitirmiş, bunun yerine boyların kendi adları ön plana çıkmıştır. Sir Tarduşlar, Dokuz Oğuzlar, Karluklar, Uygurlar ve On Ok toplulukları bu dönemde müstakil siyasî kimlikler hâline gelmiştir.

Batı Göktürk sahasında gelişen On Ok teşkilatı daha sonra Türgişlerin siyasî temelini oluştururken, Karluklar Göktürk ve Uygur devletlerinin ardından bağımsız bir güç olarak ortaya çıkmış ve Karahanlı Devleti'nin kuruluşunda önemli rol oynamıştır. Doğudaki Dokuz Oğuz boyları ise Uygur Kağanlığı'nın esas nüvesini meydana getirmiştir. Yenisey Kırgızları tarih boyunca kuzey bozkırlarının önemli Türk topluluklarından biri olarak varlıklarını sürdürmüş, İrtiş ve çevresindeki Töles boylarından bazıları ise daha sonraki Kimek ve Kıpçak topluluklarının oluşumuna katkıda bulunmuştur.

Bu yönüyle Tölesler, yalnızca Göktürk Kağanlığı'nın temel unsurlarından biri değil, aynı zamanda Orta Asya'da VIII. yüzyıldan itibaren tarih sahnesine çıkan birçok Türk boyu ve devletinin ortak tarihî zeminini oluşturan geniş bir boylar topluluğu niteliği taşımaktadır.