Aramayı aç / kapat
Menüyü aç / kapat
8
15
1
469
Ansiklo
Tercihler menüsünü aç / kapat
Kişisel menüyü aç / kapat
Oturum açık değil
Herhangi bir düzenleme yaparsanız IP adresiniz herkese açık olarak görünecektir.

II. Göktürk Kağanlığı: Revizyonlar arasındaki fark

Ansiklo sitesinden
Daha fazla eylem
← Önceki değişiklik
GörselVikimetin
 
(Aynı kullanıcının aradaki bir diğer değişikliği gösterilmiyor)
1. satır: 1. satır:
II. Göktürk Kağanlığı, 682 yılında Kutlug Kağan'ın önderliğinde Doğu Göktürk Devleti'nin yeniden bağımsızlığını kazanmasıyla kurulan ve 744 yılına kadar Orta Asya bozkırlarına hâkim olan Türk devletidir. Çin egemenliğine son vererek Göktürk siyasi birliğini yeniden tesis eden bu devlet, İlteriş Kutlug Kağan, Kapgan Kağan ve Bilge Kağan dönemlerinde en güçlü devrini yaşamış; askerî başarılarının yanı sıra gelişmiş devlet teşkilatı, diplomatik faaliyetleri ve Orhun Yazıtları gibi Türk tarihinin en önemli yazılı miraslarını bırakmasıyla Türk siyasi ve kültür tarihinde kalıcı bir yere sahip olmuştur.
II. Göktürk Kağanlığı, 682 yılında Kutlug Kağan'ın önderliğinde Doğu Göktürk Devleti'nin yeniden bağımsızlığını kazanmasıyla kurulan ve 744 yılına kadar Orta Asya bozkırlarına hâkim olan Türk devletidir. Çin egemenliğine son vererek Göktürk siyasi birliğini yeniden tesis eden bu devlet, İlteriş Kutlug Kağan, Kapgan Kağan ve Bilge Kağan dönemlerinde en güçlü devrini yaşamış; askerî başarılarının yanı sıra gelişmiş devlet teşkilatı, diplomatik faaliyetleri ve Orhun Yazıtları gibi Türk tarihinin en önemli yazılı miraslarını bırakmasıyla Türk siyasi ve kültür tarihinde kalıcı bir yere sahip olmuştur.


== Göktürk Kağanlığı'nın Yıkılışı ve Çin Hâkimiyetinin Başlaması ==
== Bağımsızlık Mücadelesinin Gelişimi ==
Doğu Göktürk Devleti, İl Kağan döneminde iç karışıklıklar, boy isyanları ve 627 yılında yaşanan kıtlık nedeniyle hızla zayıfladı. T'u-li Kağan'ın uyguladığı ağır vergiler, Töles ve Moğol kökenli boyların ayaklanmasına yol açarken, Sir Tarduşların güçlenmesi ve bazı boyların Tang Hanedanı ile ilişki kurması devletin siyasî bütünlüğünü sarstı. Bu durumdan yararlanan Tang İmparatoru T'ai-tsung, Li Ching ve Li Chi kumandasındaki orduları kuzeye gönderdi. 630 yılında yenilgiye uğrayan İl Kağan önce Demir Dağı'na çekilip Tang'a bağlılığını bildirdiyse de Çin kuvvetlerinin saldırısıyla ordusu dağıldı; oğlu esir düştü ve çok sayıda boy beyi teslim oldu. Kaçmayı başaran İl Kağan kısa süre sonra yakalanarak Ch'ang-an'a götürüldü, idam edilmeyip Çin'de yaşamaya devam etti ve 634 yılında öldü. Onun esir düşmesiyle Doğu Göktürk Devleti yıkıldı.
Doğu Göktürk Kağanlığı'nın 630 yılında yıkılmasının ardından Türk boyları yaklaşık elli yıl Tang Hanedanı'nın hâkimiyeti altında yaşadı. Çin yönetimi, Göktürkleri askerî valiliklere ayırarak boy reislerini kendi idaresine bağladı ve ortak hareket etmelerini önlemeye çalıştı. Buna rağmen bağımsızlık düşüncesi ortadan kalkmadı.


T'u-li Kağan, Shih-pi Kağan'ın oğlu ve İl Kağan'ın yeğeniydi. Devletin doğu kanadını yönetmesine rağmen ağır vergi politikası nedeniyle boyların desteğini kaybetti. İsyanları bastırmakta başarısız olunca cezalandırıldı ve bir süre hapsedildi. Serbest bırakıldıktan sonra amcasıyla ilişkileri tamamen bozulunca 629 yılında Tang İmparatoru T'ai-tsung'a sığınarak Çin hizmetine girdi. Tang sarayında kendisine askerî ve idarî unvanlar verildi, beraberindeki Göktürk toplulukları Çin'in kuzeyindeki çeşitli bölgelere iskân edildi. Ancak Tang yönetimi, onu yeniden kağan ilan etmeyerek Göktürklerin eski siyasî gücünü canlandırabilecek bir merkezî otoritenin oluşmasını engelledi. T'u-li Kağan 631 yılında Çin'de öldü ve yerine oğlu Ho-lo-hu getirildi.
İlk büyük ayaklanma 679 yılında A-shih-te Wen-fu ile A-shih-te Feng-chih önderliğinde başladı. Göktürk hanedanından A-shih-na Ni-shu-fu kağan ilan edildi. Kısa sürede genişleyen isyan, Çin ordusuna ağır kayıplar verdirdiyse de P'ei Hsing-chien kumandasındaki kuvvetler tarafından bastırıldı. Ni-shu-fu öldürüldü, isyancılar dağıldı.


Devletin yıkılmasının ardından Göktürkler ortak bir siyasî otoriteden mahrum kaldı. Bir kısmı Ötüken'de güç kazanan Sir Tarduşların hâkimiyetini kabul ederken, bir kısmı Hami, Kuça, Aksu, Karaşar ve Kaşgar gibi [[Türkistan]] şehirlerine yerleşti. En büyük topluluk ise Tang İmparatorluğu'na sığındı. Çin kaynaklarına göre yaklaşık yüz bin kişiden oluşan bu kitlenin sınır bölgelerine yerleştirilmesi, Tang yönetiminde önemli bir güvenlik ve idare meselesi hâline geldi. Bu nedenle boylar farklı bölgelere dağıtılarak sıkı denetim altında tutuldu.
Bunun ardından A-shih-te Wen-fu, bu defa A-shih-na Fu-nien'i kağan ilan ederek mücadeleyi yeniden başlattı. Başlangıçta bazı başarılar elde edilmesine rağmen Çin'in uyguladığı siyasî tedbirler, iç anlaşmazlıklar ve kıtlık nedeniyle bu girişim de başarısız oldu. Teslim olmaları hâlinde bağışlanacakları vaat edilmesine rağmen Fu-nien, Wen-fu ve elli dört Göktürk beyi Ch'ang-an'da idam edildi.


== Çin’e Sığınan Göktürklerin Yerleştirilmesi ==
== Kutlug Kağan Dönemi ==
Doğu Göktürk Devleti'nin yıkılmasının ardından yüz bini aşkın Göktürk Çin'in kuzey sınırlarına geldi. Bu büyük göçebe nüfusun nasıl iskân edileceği ve yönetileceği, Tang sarayında kapsamlı tartışmalara yol açtı. Temel kaygı, Göktürklerin yeniden birleşerek siyasî ve askerî bir güç hâline gelmelerini önlemekti.
Fu-nien'in 681 yılındaki yenilgisinden sonra Çin kuvvetlerinden kurtulabilen Göktürk toplulukları Çogay-kuzı bölgesine çekildi. Göktürk hanedanına mensup Kutlug da burada etrafında kuvvet toplamaya başladı. Dokuz Oğuzlara düzenlediği akınlarla askerî gücünü artıran Kutlug, uygun şartlar oluşunca 682 yılında bağımsızlığını ilan ederek II. Göktürk Kağanlığı'nı kurdu.


Sarayda öne sürülen görüşlerden biri, Göktürklerin Sarı Irmak'ın güneyindeki Çin şehir ve kasabalarına dağıtılarak yerleşik hayata geçirilmesi ve zamanla Çin toplumuna kaynaştırılmasıydı. Buna karşılık Yen Shih-ku, Göktürk ve Töles boylarının Sarı Irmak'ın kuzeyine yerleştirilmesini ve her boyun ayrı bir yönetici tarafından idare edilmesini önerdi. Li Pai-yao da benzer şekilde boyların kendi reisleri tarafından yönetilmesini, ancak doğrudan Tang imparatoruna bağlı kalmasını savundu. Ayrıca A-shih-na hanedanının yalnızca kendi boyu üzerinde yetki sahibi olması ve Ting-hsiang'da bir askerî valilik kurulması teklif edildi.
Kutlug, hükümdarlığında '''İlteriş Kağan''' unvanını kullandı. Devlet teşkilatını yeniden düzenleyerek kardeşi Mo-ch'o'yu (Kapgan) şad, Tuo-hsi-fu'yu ise yabgu tayin etti. Böylece yaklaşık yarım asır süren Tang hâkimiyeti sona ermiş ve Göktürk Devleti yeniden tarih sahnesine çıkmıştır.


Tou Ching ise Göktürklerin Çin topraklarına yerleştirilmesine karşı çıkarak, ileride yeniden tehdit oluşturabileceklerini ileri sürdü. Bunun yerine Göktürk kağanlarına Çin prenslik unvanları verilmesini, Çinli prenseslerle evlendirilmelerini ve eski yurtlarının çeşitli boylar arasında paylaştırılmasını önerdi. Wen Yen-po ise Göktürklerin gelenekleri ve boy teşkilatı korunarak kuzey sınırlarına yerleştirilmelerini, böylece Tang sınırlarını koruyan askerî bir unsur olarak kullanılmalarını savundu. Wei Cheng ise onların güç kazandıklarında yeniden isyan edeceklerini belirterek Çin içlerine yerleştirilmelerine karşı çıktı ve mümkünse eski yurtlarına gönderilmelerini istedi.
=== Tonyukuk’un Kutlug’a Katılması ===
Ch'an-yü askerî valiliğinde Tang yönetimi adına görev yapan A-shih-te Yüan-chen, vali yardımcısı Wang Pen-li tarafından tutuklandı. Kutlug'un Çin topraklarına akınlar düzenlemeye başlaması üzerine affedilerek eski görevine iade edildi. Serbest kaldıktan sonra önce kendi boyuna dönen Yüan-chen, daha sonra Kutlug'un yanına katıldı. Çin kaynaklarında A-shih-te Yüan-chen'in, Orhun Yazıtları'nda adı geçen Tonyukuk ile aynı kişi olduğu kabul edilmektedir. Zekâsı, askerî tecrübesi ve devlet idaresindeki kabiliyeti sebebiyle Kutlug tarafından '''Apa Tarkan''' unvanıyla görevlendirilen Tonyukuk, ordunun teşkilatlanması ve askerî işlerin yürütülmesinde başlıca danışmanı oldu. Böylece 679 ve 681 yıllarındaki bağımsızlık hareketlerinde de önemli rol oynayan A-shih-te ailesi, II. Göktürk Kağanlığı'nın kuruluşunda bir kez daha belirleyici bir konuma yükseldi.


İmparator T'ai-tsung, sonunda Wen Yen-po'nun görüşünü benimsedi. Bunun üzerine sayıları yüz bini aşan Göktürkler Sarı Irmak'ın kuzeyindeki sınır bölgelerine yerleştirildi; boy teşkilatları korunarak Tang yönetimine bağlı askerî-idarî birlikler hâlinde örgütlendirildi. Eski Göktürk toprakları askerî valiliklere ayrılırken, boy beyleri ve ileri gelenleri Tang hizmetine alınarak çeşitli idarî ve askerî görevlere getirildi. Bir kısmı aileleriyle birlikte Ch'ang-an'a yerleşerek Tang yönetiminde görev yapmaya başladı.
=== Oğuzlarla Mücadele ===
Göktürk Devleti yeniden teşkilatlanırken Oğuz ülkesinden gelen bir kişi, Tonyukuk'a Dokuz Oğuzların bir kağan seçtiğini, Çin'e General Ku'yu, Kıtanlara ise Tongra Eşim'i elçi olarak gönderdiklerini bildirdi. Dokuz Oğuz kağanı, Kutlug'un cesareti ve Tonyukuk'un devlet idaresindeki yeteneği sayesinde Göktürklerin kısa sürede güç kazandığını, bu nedenle Çin, Kıtan ve Oğuzların birlikte harekete geçmesi gerektiğini ileri sürüyordu. Hazırlanan plana göre Kıtanlar doğudan, Çin orduları güneyden, Oğuzlar ise kuzeyden saldırarak Göktürkleri ortadan kaldıracaktı.


=== Chie-shih-shuai İsyanı ve Göktürklerin Sınır Dışına Çıkarılması ===
Bu haber üzerine Tonyukuk, düşman ittifakı kurulmadan önce harekete geçmenin zorunlu olduğunu belirtti. Kutlug'un görevlendirmesiyle ordunun başına geçen Tonyukuk, Kök Öng Irmağı'nı aşarak Ötüken yönünde ilerledi. Dokuz Oğuz kuvvetleri İnekler Gölü ile Tola Irmağı arasında Göktürk ordusunu karşıladı. Yaklaşık altı bin kişilik Oğuz ordusuna karşı iki bin kişilik Göktürk kuvveti kesin bir zafer kazandı. Savaşın ardından Dokuz Oğuzlara bağlı diğer topluluklar da Kutlug Kağan'ın hâkimiyetini tanıdı.
639 yılında, Çin'e sığınan Göktürk ileri gelenlerinden Chie-shih-shuai, Tang yönetimine karşı bir ayaklanma teşebbüsünde bulundu. T'u-li Kağan'ın kardeşi olan Chie-shih-shuai, 629 yılında Çin'e gelmiş ve diğer Göktürk beyleri gibi Tang sarayında askerî unvanlarla görevlendirilmişti. Ancak zamanla Tang yönetiminden hoşnutsuzluk duyarak Çin'de yaşayan bazı Göktürk beyleriyle gizlice iş birliği yaptı.


Hazırlanan plana göre İmparator T'ai-tsung'un ele geçirilmesi ve yerine T'u-li Kağan'ın oğlu Ho-lo-hu'nun Göktürklerin başına geçirilmesi hedefleniyordu. Ancak girişim başarısız oldu. Saray muhafızları tarafından bastırılan ayaklanmada Chie-shih-shuai ve beraberindeki birçok kişi öldürüldü. Ho-lo-hu ise idam edilmeyerek Çin'in iç bölgelerine sürgün edildi.
=== Çin’e Düzenlenen Akınlar ===
Kutlug ile Tonyukuk, aynı yıl Ping eyaletine saldırarak Ch'an-yü askerî valiliğine bağlı bölgelere akınlar düzenledi. Bu sırada Lan eyaletinin askerî valisi Wang Te-mao öldürüldü. Ardından Ting eyaletine yönelen Göktürk kuvvetleri şehri yağmaladı. Bölgenin savunmasıyla görevlendirilen askerî vali Yüan-kui, Kutlug'un ordusuyla savaşmayı göze alamadı. Şehrin kapılarını açtırıp surlara sancak astırmasına rağmen Göktürkler bunun bir tuzak olduğunu düşünerek içeri girmedi ve geri çekildi. Bu olaydan sonra Çin adına çalışan Li Chia-yün ve taraftarları Yüan-kui tarafından ortadan kaldırıldı.


İsyan kısa sürede bastırılmış olsa da Tang sarayında büyük endişe yarattı. Dokuz yıldır Çin'in kuzeyinde ve başkent Ch'ang-an çevresinde yaşayan Göktürklerin gelecekte yeniden ayaklanabilecekleri kanaati güçlendi. Bunun üzerine Tang yönetimi, Göktürkleri Çin içlerinden çıkararak kuzey sınır bölgelerine ve eski yurtlarına geri göndermeye yönelik yeni bir politika benimsedi. Bu karar, Fetret Devri boyunca Tang-Göktürk ilişkilerinde önemli bir dönüm noktası oldu.
Göktürk akınları daha sonra Kui eyaleti ile Ch'an-yü askerî valiliği üzerine yoğunlaştı. Ch'an-yü kuşatılarak askerî vali Chang Hsing-shih öldürüldü; ardından Wei eyaletine girilerek askerî vali Li Ssu-chien ortadan kaldırıldı. Feng eyaletine yapılan sefer sırasında ise askerî vali Ts'ui Chih-pien, Chiao-na Dağı'nda esir alındı.
 
=== Ssu-mo'nun Kağan İlan Edilmesi ===
639 yılında Chie-shih-shuai'ın ayaklanma girişiminin ardından Tang yönetimi, Çin'de yaşayan Göktürkleri yeniden kuzeye yerleştirmeye karar verdi ve bu topluluğun başına A-shih-na hanedanından '''Ssu-mo'''<nowiki/>'yu getirdi.
 
Ch'i-min Kağan'ın torunu olan Ssu-mo, genç yaşta zekâsı ve ileri görüşlülüğüyle tanınmış, bir süre Göktürk boyları tarafından kağan seçilmiş; ancak Ch'i-min Kağan'ın dönüşü üzerine makamını ona bırakmıştı. Daha sonra tegin unvanını taşıyan Ssu-mo, Shih-pi ve Ch'u-lo kağanlar döneminde hanedan mensubiyeti konusundaki kuşkular nedeniyle şadlığa yükseltilmedi. Bu süreçte Tang sarayıyla yakın ilişkiler kurarak Çin'e birçok kez elçi gönderdi. Göktürk Kağanlığı'nın 630 yılında yıkılmasının ardından Çin hizmetine giren Ssu-mo'ya askerî ve idarî görevler verildi.
 
Tang yönetimi, 639 yılında Ssu-mo'yu '''İ-mi-ni-shu-sse-li-pi Kağan''' unvanıyla Çin'deki Göktürklerin hükümdarı ilan etti ve kendisine Li soyadını verdi. Ssu-mo, Ötüken'e hâkim olan Sir Tarduşlardan çekindiği için başlangıçta kuzeye gitmek istemedi. Bunun üzerine İmparator T'ai-tsung, Gobi Çölü'nün kuzeyinin Sir Tarduşlara, güneyinin ise Ssu-mo idaresindeki Göktürklere bırakıldığını bildirerek iki taraf arasındaki dengenin Tang tarafından korunacağını açıkladı.
 
Ssu-mo'nun yönetimini güçlendirmek amacıyla A-shih-na Chung sol bilge prens, A-shih-na Ni-shu ise sağ bilge prens tayin edildi. Göktürkler ve onlarla birlikte yaşayan Soğdlar eski yurtlarına gönderildi. 641 yılında yüz binden fazla kişi, kırk bini aşkın asker ve büyük hayvan sürüleriyle birlikte Sarı Irmak'ı geçerek kuzeye yerleşti; yönetim merkezi Ting-hsiang Kalesi oldu. Ssu-mo da Tang sarayına bağlılığını bildirerek kuzey sınırlarını koruyacağını ifade etti.
 
Ancak bu teşkilat kısa sürede çöktü. Ssu-mo, bağlı boylar üzerinde otoritesini kuramadı ve aynı yıl Sir Tarduşlar karşısında ağır bir yenilgiye uğrayarak önce Shuo-chou'ya, ardından 643 yılında yeniden Çin'e sığındı. Daha sonra Tang ordusunda görev yaptı; Liao-tung seferinde yaralandı ve kısa süre sonra öldü. Böylece Tang Hanedanı'nın Göktürkleri Ssu-mo idaresinde kuzeyde kendisine bağlı bir siyasî yapı olarak yaşatma girişimi başarısızlıkla sonuçlandı.
 
== Sir Tarduşların Yükselişi ve Siyasi Gücü ==
Sir Tarduşlar, Töles boyları arasında VI. yüzyılın sonlarından VII. yüzyılın ortalarına kadar bozkırın en güçlü topluluklarından biri hâline geldi. Çin kaynaklarına göre Sir ve Tarduş boylarının birleşmesiyle oluşan bu topluluk, Sirlerin Tarduşları hâkimiyetleri altına almasından sonra iki boyun ortak adıyla anılmaya başladı. Gelenek ve yaşayış bakımından Göktürklerle aynı siyasî ve kültürel çevreye mensuptular.
 
552 yılından önce Bumin Kağan'ın hâkimiyet altına aldığı Töles boyları arasında Sir Tarduşların da bulunduğu kabul edilmektedir. 603 yılında Batı Göktürk Kağanlığı'nda meydana gelen karışıklıklar sırasında Ch'u-lo Kağan'ın ağır vergiler koyması ve çok sayıda boy beyini idam ettirmesi üzerine Töles boyları ayaklandı. Bu süreçte Ch'i-pi ve Sir Tarduşlar öne çıktı. Sir Tarduşlar, reisleri İ-shih-po'ya '''Ye-shih Kağan''' unvanını vererek siyasî teşkilatlanmalarını güçlendirdiler. Daha sonra Batı Göktürk Kağanlığı'nın yeniden toparlanmasıyla She-kui ve ardından T'ung Yabgu Kağan'a bağlandılar.
 
628 yılında Batı Göktürk Kağanlığı'nda başlayan iç mücadeleler sırasında İ-shih-po'nun torunu '''İ-nan''', yetmiş bin çadırlık topluluğuyla doğuya giderek İl Kağan'ın hâkimiyetini kabul etti. Ancak Doğu Göktürk Devleti'nin zayıflamasını fırsat bilerek ayaklandı ve üzerine gönderilen kuvvetleri mağlup etti. Bu zaferden sonra çok sayıda boy Sir Tarduşlara katıldı; Ötüken bölgesi de İ-nan'ın denetimine geçti. Tang İmparatoru T'ai-tsung, Doğu Göktürk Devleti'ni zayıflatmak amacıyla İ-nan'ı '''Chen-chu Bilge Kağan''' unvanıyla tanıdı ve iki taraf arasında diplomatik ilişkiler kuruldu.
 
630 yılında Doğu Göktürk Devleti'nin yıkılmasıyla Sir Tarduşlar bozkırın en güçlü siyasî teşekkülü hâline geldi. Merkezlerini Tola Irmağı'nın güneyine taşıyan İ-nan, hâkimiyetini Baykal Gölü'nden Tanrı Dağları'nın kuzeyine kadar genişletti. Gobi Çölü'nün güneyi dışında eski Doğu Göktürk ülkesinin büyük bölümü Sir Tarduşların kontrolüne girdi. Kaynaklar bu dönemde ordularının yaklaşık iki yüz bin askere ulaştığını bildirir. Devlet, kuzey ve güney olmak üzere iki idarî kanada ayrılmış; İ-nan merkezde kalırken oğulları '''Tardu''' ile '''T'u-li-shih''' bu kanatların idaresini üstlenmiştir.
 
Sir Tarduşların güçlenmesi Tang Hanedanı'nı tedirgin etti. İmparator T'ai-tsung bir taraftan İ-nan'ın iki oğlunu ayrı hükümdarlar gibi tanıyarak Sir Tarduş birliğini zayıflatmaya çalışırken, diğer taraftan Çin'de bulunan Göktürkleri yeniden bozkıra yerleştirme siyaseti izledi. Bunun üzerine Sir Tarduşlar, Ssu-mo idaresindeki Göktürklerin yeniden güç kazanmasını engellemek amacıyla 641 yılında Tardu Şad komutasında büyük bir sefer düzenlediler. İlk başarılarına rağmen Tang ordusunun müdahalesi karşısında geri çekilmek zorunda kaldılar ve ağır kayıplar verdiler.
 
Bu yenilginin ardından Sir Tarduşlar Tang ile yeniden uzlaşma arayışına girdi. İ-nan, hanedanlar arasında evlilik yoluyla ittifak kurmak amacıyla Tang sarayına çok sayıda at ve hayvan sürüsü göndererek Çinli bir prensesle evlenmek istedi. Ancak vaat edilen vergilerin gönderilememesi ve Sir Tarduşların giderek güçlenmesinden duyulan endişe nedeniyle İmparator T'ai-tsung bu evlilikten vazgeçti. Bunun üzerine iki devlet arasındaki ilişkiler yeniden bozuldu. Sir Tarduşlar zaman zaman Çin sınırlarına akınlar düzenleseler de İ-nan, Tang'ın Kore seferine askerî destek teklif ederek ilişkileri tamamen koparmamaya çalıştı. Kore'nin ittifak teklifini reddeden İ-nan, 645 yılında hastalanarak öldü.
 
İ-nan'ın ölümünden sonra Sir Tarduş Kağanlığı hızla iç mücadelelere sürüklendi. Ülke önce doğu ve batı olmak üzere iki idarî bölgeye ayrıldı; ardından '''Po-chuo (Lü Yabgu Kağan)''' bütün ülkenin hâkimi oldu. Ancak sert yönetimi ve ileri gelen devlet adamlarını tasfiye etmesi boylar arasında büyük huzursuzluk doğurdu. Çin'in muhalif grupları desteklemesiyle iç karışıklıklar daha da arttı. Yanındaki kuvvetleri giderek azalan Po-chuo, kaçmaya çalışırken Uygurlar tarafından öldürüldü; ailesi de ortadan kaldırıldı. Sir Tarduşlara bağlı elli ila altmış bin kişilik topluluk Doğu Türkistan'daki şehir devletlerine sığındı.
 
Po-chuo'nun ölümünden sonra '''Tuo-mo-chih''' hükümdar seçilerek Sir Tarduşları yeniden toparlamaya çalıştı. Başlangıçta Tang yönetimi buna izin verdiyse de, Çi-pi, Uygur ve diğer Töles boylarının yeniden Sir Tarduş hâkimiyeti altında birleşmeye başlaması Çin'i harekete geçirdi. Düzenlenen sefer sonucunda Sir Tarduş kuvvetleri ağır yenilgiye uğratıldı; binlerce kişi öldürüldü, on binlercesi esir alındı. Tuo-mo-chih teslim olarak Tang hizmetine girdi. Ardından Çi-pi, Uygur ve diğer Töles boyları Tang hâkimiyetini kabul ederken, Sir Tarduşlardan geriye kalan topluluklar Çin'in çeşitli bölgelerine iskân edildi. Böylece 647 yılında Sir Tarduşların Ötüken merkezli siyasî hâkimiyeti sona erdi.
 
=== Ch’e-pi Kağan’ın Bağımsızlık Girişimi ===
Göktürklerin A-shih-na hanedanına mensup olan Ch’e-pi, 638 yılından itibaren Altay Dağları çevresinde hâkimiyet kurmaya başladı. Asıl adı Hu-po olan Ch’e-pi’nin ataları, Göktürk Kağanlığı döneminde küçük kağan unvanıyla görev yapmıştı. Yönetim merkezi Altay Dağları’nın kuzeyinde bulunuyordu.
 
İl Kağan’ın 630 yılında Çinlilere esir düşmesinin ardından başsız kalan Göktürklerin bir bölümü Ch’e-pi’yi hükümdar seçmek istedi. Ancak bu sırada Sir Tarduşların hızla güçlenmesi nedeniyle Ch’e-pi büyük kağan unvanını almaya cesaret edemedi ve halkıyla birlikte onların hâkimiyetini kabul etti.
 
Zekâsı ve yönetim kabiliyeti sayesinde birçok kişinin Ch’e-pi’nin çevresinde toplanması Sir Tarduşları endişelendirdi. Onu ortadan kaldırmaya karar vermeleri üzerine Ch’e-pi, kendisine bağlı topluluklarla birlikte kaçarak Altay Dağları’nın kuzeyindeki eski yurduna sığındı. Üç tarafı sarp kayalıklarla çevrili olan bu bölge savunmaya elverişliydi. Sir Tarduş süvarileri onu takip etseler de yakalayamadılar.
 
Ch’e-pi burada gücünü artırarak otuz bin kişilik bir ordu meydana getirdi ve kendisini '''İ-chu Ch’e-pi Kağan''' ilan etti. Batıdaki Karluklar ile kuzeyde Yenisey çevresinde yaşayan Kırgızlar ona bağlandı. Ch’e-pi, zaman zaman Sir Tarduş topraklarına akınlar düzenleyerek onların hayvan sürülerini ele geçirdi. Sir Tarduşların Çin’le mücadele hâlinde bulunması, onun bağımsız hareket etmesini kolaylaştırdı.
 
Sir Tarduşların zayıflamasının ardından Ch’e-pi, Doğu Göktürk ülkesinde kendisine karşı koyabilecek önemli bir güç kalmadığını düşünerek Tang Hanedanı ile ilişki kurmaya çalıştı. Oğlu Işbara Tegin’i Çin başkentine göndererek hediyeler sundu ve İmparator T’ai-tsung’un huzuruna çıkmak istediğini bildirdi.
 
Tang sarayı, Ch’e-pi’yi Çin’e getirmek üzere iki general gönderdi. Ancak Ch’e-pi daha sonra bu kararından vazgeçti. Çinli görevlilerden Han Hua’nın Karlukları kendisine karşı kışkırtmaya çalıştığını öğrenince oğlunu onun üzerine göndererek Han Hua’yı öldürttü. Diğer Çinli general de ortadan kaldırıldı.
 
Bu gelişme üzerine İmparator T’ai-tsung, General Kao K’an’ı Ch’e-pi’ye karşı sefere gönderdi. Uygur ve P’u-ku kuvvetlerinin de katıldığı Tang ordusuna bazı Karluk ve diğer Türk boylarının reisleri destek verdi. Böylece Ch’e-pi, bağlı toplulukların büyük bölümünü kaybederek yalnız kaldı.
 
650 yılında Tang kuvvetleri A-hsi Dağı’na ulaştı. Ch’e-pi halkını savaşa çağırdıysa da ona destek veren olmadı. Bunun üzerine karısı ve birkaç yüz süvariyle Altay Dağları’na kaçtı. Takip edilerek yakalandı ve Çin başkenti Ch’ang-an’a götürüldü. Halkının geri kalan kısmı da teslim oldu.
 
Tahta yeni çıkan İmparator Kao-tsung, Ch’e-pi’yi öldürmedi. Kendisine sol muhafızlar generalliği unvanı verilerek Ch’ang-an’da yaşamaya mecbur edildi. Ona bağlı Göktürkler ise Ötüken çevresine yerleştirildi ve idareleri için Lang-shan askerî valiliği kuruldu. Böylece Ch’e-pi’nin Altay merkezli bağımsız Göktürk yönetimi kurma girişimi sona erdi.
 
=== Diğer Türk Boylarının Tang Hanedanı ile İlişkileri ===
Sir Tarduşların 647 yılında siyasi hâkimiyetini kaybetmesiyle birlikte Ötüken ve çevresindeki Türk boyları yeniden bağımsız hareket etmeye başladı. Bu dönemde Bugut, Tongra, Bayırku, Ediz, Karluk, Uygur, Kırgız ve diğer Töles boylarının büyük bölümü Tang Hanedanı ile siyasi ilişki kurarak elçiler gönderdi ve bağlılıklarını bildirdi. Tang yönetimi de boy reislerine çeşitli Çin unvanları vererek yaşadıkları bölgelerde askerî valilikler oluşturdu.
 
Bununla birlikte, Tang Hanedanı'nın bozkırdaki hâkimiyeti doğrudan bir idare niteliği taşımıyordu. Boylar kendi reisleri tarafından yönetilmeye devam ediyor, Çin ise onları unvanlar ve idarî düzenlemeler yoluyla denetim altında tutmaya çalışıyordu. Bu nedenle birçok topluluk zaman zaman Tang yönetimine karşı ayaklandı veya yeniden bağımsız hareket etmeye başladı.
 
Bu süreçte özellikle Uygurlar ve Karluklar bozkır siyasetinde giderek daha etkili hâle geldiler. Uygurlar, Sir Tarduşların dağılmasının ardından Ötüken çevresinde güç kazanırken, Karluklar Altaylar ile Tanrı Dağları arasındaki bölgede nüfuzlarını artırdılar. Kırgızlar da Tang Hanedanı ile diplomatik ilişkiler kurarak bölgesel güçlerden biri olmayı sürdürdü.
 
VII. yüzyılın ikinci yarısında Türk boylarının önemli bir kısmı görünüşte Tang Hanedanı'na bağlı olmakla birlikte, Çin'in bozkır üzerindeki hâkimiyeti kalıcı bir siyasi birlik oluşturamadı. Boylar arasındaki rekabet ve bağımsızlık eğilimleri devam etti. Bu siyasi ortam, 682 yılında İlteriş Kutlug Kağan'ın önderliğinde II. Göktürk Kağanlığı'nın yeniden kurulmasına zemin hazırladı.
 
== Doğu Göktürk Ülkesinde Çin Denetimi ==
Ch’e-pi Kağan’ın 650 yılında yenilgiye uğratılmasıyla Doğu Göktürk ülkesinde Çin hâkimiyetine karşı koyabilecek büyük bir siyasi güç kalmadı. Doğu Göktürk Kağanlığı 630’da yıkılmış olmakla birlikte, Çin’in denetimi başlangıçta daha çok Çin Seddi’nin kuzeyindeki bölgelerle sınırlıydı. Ötüken ve çevresinde Sir Tarduşlar, 647 yılına kadar kendi siyasi güçlerini korumuş ve Çin’in kuzeye doğru ilerlemesini engellemişti.
 
Sir Tarduşların ortadan kalkmasının ardından Ch’e-pi Kağan bir süre Altaylar çevresinde güç kazandı. Ancak Tang yönetimi Uygur, Karluk ve diğer Türk boylarıyla iş birliği yaparak onu etkisiz hâle getirdi. Çin ordularının Altay Dağları’na kadar ulaşması, bölgenin siyasi ve coğrafi yapısının Tang yönetimi tarafından daha yakından tanınmasını sağladı. Bunun ardından Doğu Göktürk ülkesinin idaresi için yeni bir düzen kuruldu.
 
=== Çin İdari Teşkilatının Kurulması ===
Çin sınırları içine daha önce yerleştirilmiş olan Göktürk toplulukları toprağa bağlanmış ve tarımla uğraşmaya başlamıştı. Bunların kuzeyindeki geniş bölge ise iki büyük askerî valiliğe ayrıldı. Güneyde Yün-chung, kuzeyde Yen-jan adlı genel askerî valilikler kuruldu. Bu teşkilatların altında çeşitli askerî valilikler, garnizonlar ve eyaletler bulunuyordu.
 
Tang yönetimi, bu bölgelerin başına çoğunlukla Türk boy reislerini getirdi. Reisler Çin unvanları taşıyor ve kendi topluluklarını Tang adına yönetiyordu. Böylece Çin, bozkırı doğrudan Çinli yöneticilerle idare etmek yerine yerel beyleri kendi idarî sistemi içine almaya çalıştı.
 
664 yılında teşkilat yeniden düzenlendi. Yen-jan genel askerî valiliğinin adı Han-hai, Yün-chung’un adı ise Ch’an-yü olarak değiştirildi. Gobi Çölü iki idarî bölge arasında sınır kabul edildi. Çölün güneyi Ch’an-yü, kuzeyi Han-hai yönetimine bağlandı.
 
Bu idarî düzenin kurulmasından sonra kuzeyden Çin topraklarına yapılan akınlar uzun bir süre kesildi. Doğu Göktürk ülkesindeki Çin denetimi, II. Göktürk Kağanlığı’nın kuruluşuna kadar bu askerî valilikler ve Tang hizmetine giren Türk beyleri aracılığıyla sürdürüldü.
 
== Tang Hizmetine Giren Türk Beyleri ==
Doğu Göktürk Kağanlığı’nın yıkılmasından sonra çok sayıda Göktürk hanedan mensubu ve boy reisi Tang Hanedanı’nın hizmetine girdi. Bunlara Çin ordusunda görevler, soyluluk unvanları ve askerî valilikler verildi. Bazıları Çin prensesleriyle evlendirildi ve Tang ordularının Orta Asya, Kore ve çevre bölgelere düzenlediği seferlerde görev aldı.
 
A-shih-na She-er, A-shih-na Su-ni-shih, A-shih-na Chung, Chih-shih-ssu-li ve Ch’i-pi Ho-li bu dönemde Tang hizmetinde öne çıkan Türk beyleri arasındaydı. Bu kişilerden bazıları Göktürk ve Töles kuvvetlerini yönetmiş, bazıları ise Batı Göktürkleri, Sir Tarduşlar, Koreliler ve diğer topluluklara karşı yürütülen seferlere katılmıştı.
 
Tang yönetiminin Türk beylerini kendi askerî ve idarî teşkilatına dâhil etmesi, Göktürk hanedanı ile boy ileri gelenlerinin bir bölümünü Çin’e bağladı. Bununla birlikte Göktürk topluluklarının tamamı bu düzeni benimsemedi ve bağımsızlık eğilimleri ortadan kalkmadı.
 
== Çin Hâkimiyetine Karşı Bağımsızlık Hareketleri ==
Ch’e-pi Kağan’ın bağımsızlık girişiminin başarısızlığa uğramasından sonra Doğu Göktürk ülkesindeki Türk boyları, Tang yönetiminin kurduğu askerî valilikler aracılığıyla denetim altına alındı. Yaklaşık yirmi dokuz yıl boyunca küçük çaplı hareketler dışında büyük bir ayaklanma meydana gelmedi. Bununla birlikte Türk boyları arasındaki bağımsızlık düşüncesi ortadan kalkmamıştı.
 
Bağımsızlık hareketlerinin merkezi, Göktürk hanedanına mensup kişilerin yaşadığı Gobi Çölü’nün güneyindeki Ch’an-yü Genel Askerî Valiliği oldu. Buradaki Türk boylarının reisleri Çin idaresinden hoşnut değildi ve kendi aralarından bir hükümdar çıkarmak istiyordu.
 
=== Ni-shu-fu’nun Kağan İlan Edilmesi ===
İlk büyük ayaklanma 679 yılının kışında başladı. Ch’an-yü Genel Askerî Valiliği içinde görev yapan A-shih-te Wen-fu ile A-shih-te Feng-chih, kendilerine bağlı boylarla birlikte harekete geçti. İsyancılar, Göktürk hanedanından A-shih-na Ni-shu-fu’yu kağan ilan etti.
 
Ayaklanma kısa sürede geniş bir alana yayıldı. Genel askerî valiliğe bağlı yirmi dört bölgenin reisleri harekete katıldı ve isyancıların sayısı yüz bine ulaştı. Türk boyları, bulundukları bölgelerde Çin yönetimine karşı mücadeleye başladı.
 
Tang İmparatoru Kao-tsung, ayaklanmayı bastırmak üzere Hsiao Ssu-ye’yi başkumandan tayin etti. Hua Ta-chih ve Li Ching-chia kumandasındaki birlikler de ona destek vermekle görevlendirildi. Ancak Çin ordusu yeterli hazırlık yapmadan kuzeye ilerledi. Şiddetli soğuğa alışık olmayan askerler zor durumda kaldı. Türk kuvvetleri bu durumdan yararlanarak ani bir saldırı düzenledi ve Çin ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı.
 
Çarpışmada on binden fazla Çin askeri öldürüldü. Başkumandan Hsiao Ssu-ye savaş alanından kaçarken diğer iki general güçlükle Çin denetimindeki bölgelere ulaşabildi. Yenilginin ardından Hsiao Ssu-ye sürgüne gönderildi; Hua Ta-chih ile Li Ching-chia ise görevlerinden alındı.
 
=== Ayaklanmanın Genişlemesi ===
Göktürk kuvvetleri karşı saldırıya geçerek Ting-chou’ya kadar ilerledi. Şehrin valisi Li Yüan-kui, savunma gücünün yetersiz olduğunu anlayınca şehir kapılarını açtırdı ve bayrakları gizletti. Şehirde bir tuzak bulunduğundan kuşkulanan Göktürkler içeri girmeden geri çekildi.
 
Ayaklanmanın doğuya doğru yayılması üzerine Çin yönetimi yeni askerî önlemler aldı. Göktürkler, daha önce kendilerine bağlı olan Kıtan ve Hsi topluluklarını da mücadeleye katılmaya ikna etti. Ancak bu toplulukların hareketleri Çinli kumandanlar tarafından bastırıldı.
 
Tang yönetimi daha sonra P’ei Hsing-chien’i büyük bir ordunun başına getirdi. Toplam mevcudu üç yüz bine ulaşan Çin ordusu, Göktürk kuvvetlerine karşı ilerledi. P’ei Hsing-chien, Hei-shan çevresinde Göktürkleri yenilgiye uğrattı ve A-shih-te Feng-chih’yı esir aldı.
 
Bu yenilgiden sonra isyancılar arasında karışıklık çıktı. A-shih-na Ni-shu-fu kendi adamları tarafından öldürüldü ve başı Çin’e gönderildi. İsyancıların bir kısmı Altay Dağları’nın doğusundaki bölgelere çekilirken Yün-chou’yu kuşatan başka bir Göktürk birliği de Çin kuvvetleri tarafından yenildi.
 
=== Fu-nien Önderliğindeki İkinci Hareket ===
681 yılında A-shih-te Wen-fu ve ona bağlı topluluklar yeniden bir kağan arayışına girdi. Bu kez Göktürk hanedanından A-shih-na Fu-nien kağan ilan edildi. Göktürk kuvvetleri Yüan ve Ch’ing bölgelerine saldırarak Çin hâkimiyetine karşı mücadeleyi yeniden başlattı.
 
Tang yönetimi P’ei Hsing-chien’i tekrar başkumandanlığa getirdi. Ts’ao Huai-sun ile Li Wen-chien de ona yardımcı olarak görevlendirildi. Çin casusları Fu-nien ile Wen-fu’nun Karakum’un kuzeyinde kıtlık içinde bulunduğunu ve yanlarında az sayıda asker olduğunu bildirdi.
 
Bu haber üzerine Ts’ao Huai-sun, hafif süvarilerle harekete geçti. Ancak Fu-nien’in kuvvetlerine ulaşamadı ve Göktürklere katılmak üzere ilerleyen Sir Tarduş kalıntılarını teslim aldı. Çin Seddi’ne doğru geri çekilirken A-shih-te Wen-fu ile karşılaştıysa da yapılan savaş sonuçsuz kaldı.
 
Ts’ao Huai-sun daha sonra Heng-shui Nehri çevresinde Fu-nien’in ordusuyla karşılaştı. Fu-nien, ertesi gün düzenlediği saldırıda dört Çin birliğini birden bozguna uğrattı. Çok sayıda Çin askeri öldürüldü ve kumandanlar savaş alanından kaçtı. Ts’ao Huai-sun, kalan askerlerini topladıktan sonra Fu-nien’e altın ve ipekli kumaşlar göndererek onunla geçici bir anlaşma yaptı.
 
=== Fu-nien ile Wen-fu’nun Ayrılması ===
P’ei Hsing-chien, Yen-men Geçidi’ni tutarak Fu-nien ile Wen-fu arasındaki bağlantıyı kesti. Ardından iki Göktürk liderinin arasını açmaya çalıştı. Wen-fu’nun ani saldırısı sonucunda yenilen Fu-nien, ordusunu bırakarak Yün-chung’a çekildi.
 
Fu-nien daha sonra hafif süvarilerden oluşan bir kuvvetle Çin ordusuna ani bir saldırı düzenlemeyi planladı. Ancak bu sırada Çin birlikleri onun karargâhını ele geçirerek ailesini ve erzaklarını aldı. Geri döndüğünde karargâhını kaybettiğini gören Fu-nien’in askerlerinin büyük kısmı da hastalanmıştı.
 
Kuzeye çekilerek Hsi-sha’ya yerleşen Fu-nien, burada da Çin kuvvetlerinin baskısıyla karşılaştı. Durumunun ağırlaşması üzerine P’ei Hsing-chien’e teslim olmak istediğini bildirdi. Daha sonra A-shih-te Wen-fu’yu da yanına alarak Çin kumandanına teslim oldu.
 
P’ei Hsing-chien, teslim olması hâlinde Fu-nien’in öldürülmeyeceğine söz vermişti. Buna rağmen Fu-nien, Wen-fu ve önde gelen elli dört Göktürk beyi Ch’ang-an’a götürüldükten sonra şehrin doğu pazarında idam edildi. Böylece 679’da başlayan ve 681 yılına kadar süren bağımsızlık hareketleri bastırıldı.
 
== Batı Göktürk Ülkesinin Parçalanması ve Çin Nüfuzunun Artması ==
T’ung Yabgu Kağan’ın amcası Bagatur tarafından öldürülmesinden sonra Batı Göktürk Kağanlığı büyük bir siyasi karışıklığa sürüklendi. Bagatur, Ch’u-li-sse-pi Kağan unvanını alarak kendisini büyük kağan ilan etti ve ülkeyi küçük kağanlıklar aracılığıyla yönetmeye çalıştı. Ancak boylar ve devlet ileri gelenleri onun hâkimiyetini kabul etmedi.
 
Nu-shih-pi boyu Ni-shu Baga Şad’ı kağan seçmek istediyse de Ni-shu bu unvanı kabul etmedi. Bu sırada T’ung Yabgu’nun oğlu Hsi-li Tegin, Maveraünnehir’de Bagatur’a karşı ayaklandı ve onu mağlup etti. Ni-shu’nun daveti üzerine Batı Göktürk tahtına geçen Hsi-li Tegin, İ-p’i-po-lo-lü Yabgu Kağan unvanını aldı.
 
Bagatur ile yeni kağan arasındaki mücadele bir süre devam etti. Her iki taraf da Tang Hanedanı’ndan destek sağlamak amacıyla Çin’e elçiler gönderdi ve bir Çin prensesiyle evlenme talebinde bulundu. Tang İmparatoru T’ai-tsung, Batı Göktürk ülkesindeki karışıklığın henüz sona ermediğini belirterek bu teklifleri kabul etmedi.
 
Bagatur’un idaresinden hoşnut olmayan Töles boyları, T’ung Yabgu’nun oğlu olması nedeniyle Hsi-li Tegin’in tarafına geçti. Askerleri dağılan Bagatur, uğradığı yenilginin ardından Altay Dağları’na çekildi ve burada Ni-shu tarafından öldürüldü. Böylece Hsi-li Tegin, Batı Göktürk ülkesinin tek hâkimi oldu.
 
Ancak Lü Yabgu Kağan adıyla da anılan Hsi-li Tegin’in yönetimi uzun süreli olmadı. Sir Tarduşlara karşı düzenlediği seferde yenildi. Devlet ileri gelenlerine karşı kuşkucu davranması ve bazı kişileri suçsuz yere öldürtmesi ülkedeki huzursuzluğu artırdı. Ni-shu da kendisine karşı hazırlanan planları fark ederek Karaşar’a sığındı.
 
Nu-shih-piler ve bazı devlet adamları Lü Yabgu Kağan’a karşı birleşti. Zor durumda kalan kağan, hafif süvarileriyle Maveraünnehir’e kaçtı. Boşalan tahta Karaşar’dan çağrılan Ni-shu geçti ve Tuo-lu ile Tardu unvanlarını aldı. Tang sarayıyla yakın ilişkiler kuran Ni-shu, 634 yılında öldü.
 
=== On Ok Teşkilatının Kurulması ===
Ni-shu’nun ardından kardeşi T’ung-e Şad, Işbara Hsi-li-shih Kağan unvanıyla tahta çıktı. Çin’le ilişkilerini geliştirmeye çalışan yeni kağan, 635 yılında Tang sarayına elçi ve atlar göndererek bir Çin prensesiyle evlenmek istedi. Elçileri iyi karşılanmakla birlikte evlilik talebi kabul edilmedi.
 
Işbara Hsi-li-shih Kağan, ülkesini on boya ayırdı ve her boyun reisine bir ok verdi. Bu düzenlemeden sonra boylar On Ok adıyla anılmaya başladı. On Ok topluluğu, beşer boydan oluşan iki kanada ayrıldı.
 
Doğu kanadını Sui-ye’nin doğusunda yaşayan beş Tuo-lu boyu oluşturuyordu. Bu boyların her biri bir çor tarafından yönetiliyordu. Batı kanadında ise Sui-ye’nin batısında yaşayan beş Nu-shih-pi boyu bulunuyordu ve her boyun başında bir erkin vardı.
 
Bu düzenlemeye rağmen kağanın otoritesi sağlamlaşmadı. T’ung Tudun’un saldırısına uğrayan Işbara Hsi-li-shih, kardeşi Börü Şad ile Karaşar’a sığındı. Yapılan toplantıda Yü-ku Şad kağan, Işbara Hsi-li-shih ise küçük kağan seçildi. Ancak alınan kararlar uygulanamadı; T’ung Tudun öldürüldü ve Yü-ku Şad mağlup edildi. Işbara Hsi-li-shih eski topraklarını geri aldıysa da önceki gücüne ulaşamadı.
 
=== Batı Göktürk Ülkesinin İkiye Ayrılması ===
Nu-shih-piler, Yü-ku Şad’ı Tuo-lu Kağan unvanıyla hükümdar tanıdı. Tuo-lu Kağan ile Işbara Hsi-li-shih arasında yapılan savaşlarda taraflardan hiçbiri üstünlük sağlayamadı. Bunun üzerine boylar İli Irmağı kıyısında toplanarak ülkeyi iki idari bölgeye ayırdı.
 
638 yılında yapılan bu düzenlemeye göre İli Irmağı’nın batısı Tuo-lu Kağan’ın, doğusu ise Işbara Hsi-li-shih’in hâkimiyetine bırakıldı. Tuo-lu Kağan merkezini Tsu-ho Dağı’nın batısında kurdu ve burası Kuzey Sarayı adıyla anılmaya başladı. Poma, Kırgız, Basmıl ve başka bazı boylar da ona bağlandı.
 
Tuo-lu Kağan, doğu kanadını ele geçirmek için Işbara Hsi-li-shih’e saldırdı. Yenilen Işbara, Fergana’ya kaçtı ve burada öldü. Devlet adamları önce onun oğlunu, ardından İ-p’i Işbara Kağan’ı tahta çıkardı. Tang İmparatoru T’ai-tsung, yeni kağana davul ve sancak göndererek hükümdarlığını tanıdı.
 
İ-p’i Işbara Kağan, merkezini Sui-ye Irmağı’nın kuzeyinde kurdu. İli Irmağı çevresinden Kuca, Karaşar, Toharistan, Taşkent ve Semerkant’a kadar uzanan bazı bölgeler onun hâkimiyetini tanıdı.
 
=== Tuo-lu Kağan’ın Üstünlük Mücadelesi ===
Tuo-lu Kağan, gücünü artırdıktan sonra İ-p’i Işbara Kağan’a karşı harekete geçti. İki taraf arasında yapılan savaşlarda kesin sonuç alınamadı. Her iki kağan da Tang Hanedanı’ndan destek istedi. Çin imparatoru taraflara savaşmamalarını bildirmesine rağmen mücadele devam etti.
 
Tuo-lu Kağan, Taşkent Tudunu aracılığıyla İ-p’i Işbara Kağan’ı öldürttü ve onun topraklarını ele geçirdi. Ancak Nu-shih-piler bu hâkimiyeti kabul etmedi. Tuo-lu daha sonra Toharistan’a ilerledi ve Hami çevresine akınlarda bulundu.
 
Tang yönetimi buna karşı Kuo Hsiao-k’o kumandasındaki birlikleri bölgeye gönderdi. Çin ordusu önce Wu-ku boyunu, ardından Ch’u-yüe ve Ch’u-mi topluluklarını mağlup etti. Tuo-lu Kağan, çevresindeki boylarla Tanrı Dağları’na çekilmek zorunda kaldı.
 
Tuo-lu Kağan, Çin elçilerini alıkoyduktan sonra Maveraünnehir’e sefer düzenledi. Maimargh bölgesine saldırarak halkı esir aldı ve mallarına el koydu. Bu hareketleri kendi kumandanları arasında da tepkiye yol açtı. Ni-shu Çor’un oğlu Hu-i-h-wu’nun saldırısı üzerine ülkesi yeniden karışıklığa sürüklendi.
 
Tuo-lu, önce Taşkent çevresine, ardından çeşitli kalelere sığındı. Dağılan kuvvetlerini yeniden toplamaya çalıştıysa da A-hsi-chi Kül Erkin’in baskını sonucunda tekrar yenildi.
 
=== Tang Hanedanının Müdahalesi ===
Tuo-lu’nun hâkimiyetinden hoşnut olmayan Nu-shih-piler, Tang sarayına elçi göndererek Göktürk hanedanından başka bir hükümdarın tahta çıkarılmasını istedi. Tang imparatorunun gönderdiği elçinin ardından devlet adamları, eski kağanlardan birinin oğlunu İ-p’i She-kui Kağan unvanıyla tahta çıkardı.
 
Yeni kağan, Tuo-lu’nun yanında bulunan Çinli görevlileri serbest bırakarak ülkelerine gönderdi. Ardından Nu-shih-pi kuvvetlerini Tuo-lu’nun bulunduğu kaleye sevk etti. Tuo-lu saldırıyı püskürtmeyi başardıysa da eski boyları onun hükümdarlığını yeniden kabul etmedi. Bunun üzerine Toharistan’a çekildi.
 
İ-p’i She-kui Kağan, Tang sarayına elçiler ve hediyeler göndererek bir Çin prensesiyle evlenmek istedi. Tang İmparatoru T’ai-tsung bu talebi kabul etmedi. Bunun yerine Kuca, Hoten, Kaşgar ve çevredeki bazı ülkelerin Batı Göktürk hâkimiyetinden ayrılarak Çin’e bağlanmasını istedi.
 
İ-p’i She-kui Kağan’ın hâkimiyeti uzun sürmedi. 649 yılının sonlarında Talas Irmağı çevresindeki boyları yöneten A-shih-na Ho-lu ayaklanarak Batı Göktürk ülkesindeki siyasi ve askerî gücü ele geçirdi.
 
== Çin Hâkimiyetini Tanımayan Batı Göktürk Beylerinin Mücadeleleri ==
Batı Göktürk hanedanı, İstemi Yabgu’nun soyundan gelmekteydi. İstemi Yabgu, I. Göktürk Kağanlığı’nın kuruluşundan sonra ülkenin batı kesimlerini yönetmiş; oğlu Tardu ise 582 yılında doğudaki merkezden ayrılarak bağımsızlığını ilan etmişti.
 
Bu hanedanın mensuplarından A-shih-na Ho-lu, İstemi Yabgu’nun beşinci kuşaktan torunuydu. Babasının adı Ch’ie-yüe idi. Kağan olmadan önce Ye-pu-li Şad unvanını taşıyan Ho-lu, A-shih-na Pu-chen’ın Çin’e bağlanmasının ardından Tuo-lu Kağan tarafından yabguluğa getirildi. Talas Irmağı çevresinde bulunan Ho-lu; Ch’u-yüe, Ch’u-mi, Ku-su, Karluk ve Nu-shih-pi boylarını yönetiyordu.
 
Tuo-lu Kağan’ın Toharistan’a çekilmesinden sonra tahta çıkan İ-p’i She-kui Kağan, Ho-lu üzerinde baskı kurdu. Bu sırada Ho-lu’ya bağlı boyların büyük kısmı dağıldı; yanında yalnızca Chih-she-ti, Ch’u-mi-k’un ve Po-pi boyları kaldı. Bu topluluklar Ho-lu’ya kağanlık teklif etti. Durumu öğrenen İ-p’i She-kui Kağan ona karşı harekete geçince Ho-lu, Tang Hanedanı’nın desteğine yöneldi.
 
Ho-lu, 648 yılında kendisine bağlı topluluklarla Ting-chou’ya geldi ve Çin imparatorunun izniyle buraya yerleşti. Kendisine Sol Cesur Muhafızlar Generalliği ile Yao-ch’ih askerî valiliği unvanları verildi. Mo-ho Kalesi’nde ikamet ederken ona bağlı boylar da çevreye yerleşti.
 
Buna rağmen Ho-lu’nun Tang yönetimine bağlı kalmak istemediği kısa sürede ortaya çıktı. Hsi ve T’ing eyaletlerini ele geçirmeyi planladığının öğrenilmesi üzerine Çin yönetimi harekete geçti. İmparator Kao-tsung, Ch’iao Pao-ming’i Ho-lu’nun isyanını önlemekle görevlendirdi ve oğlu Hsi-lien’in rehine olarak başkente gönderilmesini istedi. Ancak Hsi-lien Çin’e gitmediği gibi babasına batıya çekilmesini tavsiye etti.
 
=== Ho-lu’nun Kağanlığını İlan Etmesi ===
Ho-lu, 651 yılında batıya yöneldi ve Tuo-lu Kağan’ın eski topraklarını ele geçirdi. Merkezini Ming-bulak’ta kurarak Işbara Kağan unvanını aldı. Böylece Tuo-lu ve Nu-shih-pi kanatlarını meydana getiren On Ok boylarının yönetimini eline geçirdi.
 
Bu dönemde Tuo-lu kanadı beş çor, Nu-shih-pi kanadı ise beş erkin tarafından yönetiliyordu. Nu-shih-pilerin en güçlü beylerinden A-hsi-chi Kül Erkin’in birkaç on bin askeri bulunuyordu. Ho-lu’nun oğlu Hsi-lien de Bagatur Yabgu unvanını alarak askerî faaliyetlerin başına geçti.
 
Hsi-lien, T’ing-chou’ya saldırarak bazı yerleşimleri ele geçirdi, çok sayıda insanı öldürdü ve yağma yaptı. Onun kumandasındaki kuvvetler Tibet yönüne kadar akınlarda bulundu. Çin yönetimi bu saldırıları durdurmak amacıyla büyük bir ordu hazırladı. Liang Chien-fang’ın kumandasındaki bu orduya Ch’i-pi Ho-li yardımcı kumandan olarak katıldı ve elli bin Uygur askeri de kuvvetlere dâhil edildi.
 
Çin yönetimi, Ho-lu’ya bağlı boyları ondan ayırmayı ve Uygur kuvvetlerini ön safta kullanmayı planladı. Ch’u-yüe boyu üzerine yürüyen Liang Chien-fang, Lao Dağı çevresinde onları yenilgiye uğrattı. Boy reisleri öldürüldü, çok sayıda Ch’u-yüe savaşçısı hayatını kaybetti ve birçok kabile reisi esir alındı.
 
653 yılında Yao-ch’ih askerî valiliği kaldırıldı ve Ch’u-yüe boyu Chin-man bölgesine yerleştirildi. Aynı yıl Toharistan’da bulunan eski Tuo-lu Kağan öldü. Onun oğlu Chen-chu Yabgu, Ho-lu’yu yakalayarak Çin’e teslim etmeyi teklif ettiyse de düzenlediği seferde başarısız oldu.
 
654 yılında Ho-lu’ya bağlı Karluk, Ch’u-mi, Chih-chie ve Ch’u-yüe boyları Çin kuvvetleri tarafından mağlup edildi. Ch’u-mu-k’unların kalesi ele geçirildi. Su Ting-fang da Ho-lu’ya bağlı Su-ni-shih boyunu Yung-suo Irmağı çevresinde yenilgiye uğrattı.
 
=== Ho-lu’ya Karşı Büyük Çin Seferi ===
656 yılında Batı Göktürk ülkesine karşı daha geniş kapsamlı bir Çin seferi başlatıldı. Su Ting-fang, İli bölgesi harekât ordusunun başkumandanlığına getirildi. Doğu Göktürk ülkesindeki askerî valiliklere bağlı birlikler de sefere katıldı. Uygurlar, bu ordunun önemli bir bölümünü oluşturuyordu ve reisleri P’o-jun Çin ordusunda kumandan olarak görev yapıyordu.
 
Tang hizmetindeki A-shih-na Pu-chen, Altaylar çevresinde ilerledi ve Erkin Nen-tu-lu ile ona bağlı toplulukların teslim olmasını sağladı. Su Ting-fang ise Ye-hsi Irmağı’na ulaştıktan sonra hafif süvarileriyle Ch’u-mu-k’unlara saldırarak onları mağlup etti.
 
Ho-lu, buna karşılık On Ok boylarından yüz bin kişilik bir kuvvet topladı. Su Ting-fang, piyadelerini önde bırakarak süvarilerini gizledi. Çin ordusunun az olduğunu düşünen Ho-lu saldırıya geçti. Çarpışma sırasında gizlenen süvariler Göktürk ordusunu arkadan kuşattı. Savaşta çok sayıda Göktürk askeri öldürüldü veya esir alındı; Ho-lu’nun önde gelen kumandanlarından Tou-ta Tarkan ile birçok boy reisi de hayatını kaybetti.
 
Bu yenilginin ardından Tuo-lu ve Nu-shih-pi boyları Çin ordusuna teslim oldu. Su Ting-fang, Hsiao Ssu-ye ile Uygur reisi P’o-jun’u Talas Irmağı yönüne çekilen kuvvetleri takip etmekle görevlendirdi.
 
Ağır kış şartlarına rağmen Çin ordusu ilerlemeyi sürdürdü. Yol üzerindeki hayvanlara el konularak ordunun yiyecek ihtiyacı karşılandı. Shuang Irmağı civarında Çin tarafındaki A-shih-na Mi-she ve A-shih-na Pu-chen’ın kuvvetleriyle birleşildi.
 
=== Ho-lu’nun Yenilgisi ve Yakalanması ===
Çin ordusu Ho-lu’nun merkezine yaklaştığında halkın ava çıktığını öğrendi. Su Ting-fang, savunmasız durumdaki karargâha saldırarak çok sayıda kişiyi esir aldı. Ho-lu’nun hükümdarlık alametleri olan davul, sancak ve diğer eşyalar da ele geçirildi.
 
Ho-lu, Kül Çor ile birlikte İli Irmağı’nı aşarak kaçtı. Ancak yanındaki askerlerin atlarının büyük kısmı öldü. A-shih-na Mi-she, Ho-lu’yu takip ederek İli Irmağı çevresine ulaştı ve Ch’u-yüe ile Ch’u-mi boylarını kendi tarafına çekti.
 
Ho-lu’nun kumandanlarından Pu-shih Tarkan dağılan kuvvetleri yeniden toplamaya çalıştıysa da Mi-she’nin baskınına uğradı. Ho-lu tekrar kaçtı ve Su Ting-fang tarafından Sui-ye’ye kadar takip edildi. Ona bağlı boyların büyük bölümü teslim oldu.
 
Ho-lu, oğlu Hsi-lien ile birlikte Taşkent yönüne çekildi. Su-tuo Kalesi’ne ulaştıklarında yanlarında kalan topluluklar açlık içindeydi. Kale yöneticisi İ-nie Tarkan onları yiyecek ve içecekle karşıladı. Ho-lu kaleye girdikten sonra yakalanarak hapsedildi. Ardından Taşkent hâkimi Shuo Şad tarafından Çinli kumandan Hsiao Ssu-ye’ye teslim edildi.
 
Ch’ang-an’a götürülen Ho-lu, yolculuk sırasında kendisini öldürmek istediyse de buna izin verilmedi. Tang hanedanına ait mezarların bulunduğu Chao-ling’e getirildikten sonra hayatı bağışlandı. Ho-lu, 659 yılında öldü ve Doğu Göktürk Kağanlığı’nın son hükümdarı İl Kağan’ın mezarının yanına defnedildi. Mezarı için hayatını anlatan bir yazıt dikildi.
 
== Batı Göktürk Ülkesinde Çin İdarî Düzeninin Kurulması ==
Ho-lu’nun yakalanmasından sonra Batı Göktürk ülkesinde hanedana mensup ve bağımsız siyasi otorite kurabilecek güçlü bir yönetici kalmadı. Hayatta kalan hanedan mensuplarının önemli bir bölümü de Tang hizmetine girmişti.
 
Çin yönetimi Batı Göktürk ülkesini üç büyük genel askerî valiliğe ayırdı. K’un-ling Genel Askerî Valiliği Doğu Türkistan çevresini, Meng-ch’ih Genel Askerî Valiliği Tanrı Dağları’nın kuzeyindeki bölgeleri, An-hsi Genel Askerî Valiliği ise Tanrı Dağları’nın batısından Maveraünnehir ve İran yönüne uzanan sahaları kapsıyordu.
 
Bu büyük idarî merkezlere bağlı daha küçük askerî valilikler de kuruldu. Ch’u-mu-k’un, T’u-ch’i-shih, A-li-shih, Hu-lu-wu, She-she-t’i ve Su-ni-shih-ch’u-pan gibi boylar ayrı askerî valiliklere bağlandı.
 
Çin yönetimi, bu valiliklerin başına Batı Göktürk hanedanına mensup beyleri getirdi. A-shih-na Mi-she’ye Hsing-hsi-mang Kağan ve büyük generallik unvanları verilerek K’un-ling askerî valisi tayin edildi. A-shih-na Pu-chen ise Chi-wang-chüe Kağan unvanıyla Meng-ch’ih askerî valiliğine getirildi ve beş Nu-shih-pi boyunun yönetimi ona bırakıldı.
 
Mi-she ile Pu-chen daha önce de Batı Göktürk ülkesinde hâkimiyet mücadelesine girişmişti. Mi-she, Pu-chen’ın baskısı nedeniyle Ch’u-yüe ve Ch’u-mi boylarıyla Çin’e sığınmış; Pu-chen da halkın kendisine bağlanmaması üzerine Tang hizmetine girmişti. Ho-lu’ya karşı düzenlenen seferde her ikisi de Çin ordusunda görev aldı.
 
Tang yönetiminin bu iki beye kağanlık unvanı vermesindeki amaç, Türk boylarının onların çevresinde toplanmasını sağlamaktı. Ancak Çin’in oluşturduğu yeni düzene bağlı olmayan bazı topluluklar kısa süre içinde ayaklandı.
 
Ssu-chie Tou-man, Kaşgar ve çevresindeki bazı şehirleri yanına alarak isyan etti ve Hoten’i ele geçirdi. Çin yönetimi Su Ting-fang’ı onun üzerine gönderdi. Tou-man, 660 yılında Ma-t’ou-ch’uan’da yakalanarak teslim alındı.
 
662 yılında Kuca üzerine düzenlenen seferde Mi-she ile Pu-chen de Çin ordusunda yer aldı. Pu-chen, uzun süredir rakibi olan Mi-she’yi Çin yönetimine karşı isyan hazırlığında bulunmakla suçladı. Çinli kumandan Su Hai-cheng bu suçlamaya inanarak Mi-she’nin cezalandırılmasını görüştü. Çin tarafından desteklenen boy reislerinin de aleyhinde konuşması üzerine Mi-she idam edildi. Ona bağlı Su-ni-shih ve Pai-sai-kan toplulukları ayaklanarak bölgeden ayrıldıysa da daha sonra yeniden denetim altına alındı. Pu-chen ise 666 veya 667 yılında öldü.
 
671 yılında Fu-yen askerî valisi olan A-shih-na Tou-chih, çevresindeki toplulukları toplamaya başladı. 677 yılında kendisini On Ok Kağanı ilan ederek Tibet’le ilişki kurdu. Çin yönetimi başlangıçta üzerine ordu göndermeyi düşündüyse de daha sonra başka bir yöntem benimsedi. Tou-chih, düzenlenen bir toplantı sırasında baskına uğrayarak yakalandı ve yanındaki boy reisleriyle birlikte tutuklandı. Onun kumandanlarından Li-che-fu da 679 yılında teslim alındı.
 
== Kutlug Kağan ve II. Göktürk Kağanlığı’nın Kuruluşu ==
 
=== Bağımsızlık Mücadelesinin Gelişimi ===
Doğu Göktürk Kağanlığı’nın Çin hâkimiyetine girmesinden yaklaşık elli yıl sonra, İl Kağan’ın soyundan gelen Kutlug, yürüttüğü mücadelelerin ardından 682 yılında bağımsızlığını ilan etti. Böylece II. Göktürk Kağanlığı kuruldu. Kutlug’un hareketi, 679 yılından itibaren başlayan bağımsızlık girişimlerinin üçüncü aşamasını oluşturuyordu.
 
679’daki ilk ayaklanmada Kutlug’un adına rastlanmaz. Bu hareket, A-shih-te Feng-chih ile A-shih-te Wen-fu tarafından başlatılmış ve Göktürk hanedanından A-shih-na Ni-shu-fu kağan ilan edilmişti. İlk ayaklanmanın bastırılmasından sonra A-shih-te Wen-fu, bu kez A-shih-na Fu-nien’i kağan seçerek mücadeleyi sürdürdü. Ancak Çin yönetiminin uyguladığı yöntemler, taraflar arasında çıkan anlaşmazlıklar ve yiyecek sıkıntısı bu girişimin de başarısız olmasına yol açtı. Teslim olmaları hâlinde öldürülmeyecekleri bildirilmesine rağmen Fu-nien, Wen-fu ve elli dört Göktürk beyi Ch’ang-an’ın doğu pazarında idam edildi.
 
=== Kutlug’un Ortaya Çıkışı ===
Çin kuvvetlerinden kurtulmayı başaran Kutlug, Çogay-kuzı olarak adlandırılan bölgeye çekildi. Burada Çin baskısından korunma imkânı buldu ve Dokuz Oğuzlara ait sürülere düzenlediği akınlarla kuvvetini artırdı. Yeterli güce ulaştıktan sonra bağımsızlığını ilan ederek II. Göktürk Kağanlığı’nı kurdu.
 
Kutlug’un hükümdarlık unvanı İlteriş idi. Bu unvan, devleti ve halkı yeniden bir araya getiren hükümdarı ifade etmekteydi. Kutlug adı da eski Türkçede yaygın olarak kullanılan bir addı.
 
=== Çin Hâkimiyeti Dönemi ===
Doğu Göktürk Kağanlığı’nın 630 yılında yıkılmasının ardından Çin yönetimi, ele geçirilen veya kendiliğinden teslim olan yüz binden fazla Türkü Çin’in kuzey eyaletlerine yerleştirdi. Bu toplulukların nüfuslarının artması ve 639 yılında Chie-shih-shuai’ın ayaklanması üzerine Çin yönetimi, onları yeniden Göktürk ülkesine göndermeyi düşündü.
 
Ancak Doğu Göktürk ülkesinin kuzey bölgelerini elinde bulunduran Sir Tarduşlar buna karşı çıktı. Sir Tarduşlarla Çin arasındaki mücadeleler 647 yılına kadar sürdü. Bu sırada Altay Dağları çevresinde Göktürk hanedanına mensup Ch’e-pi bağımsızlığını ilan ederek kağan unvanını aldı. Çin yönetimi, Sir Tarduşların gücünü kırdıktan sonra Uygur, Karluk ve diğer Türk boylarını Ch’e-pi’ye karşı kullandı ve onun hareketini de sona erdirdi.
 
650 yılına gelindiğinde Doğu Göktürk ülkesi tamamen Tang Hanedanı’nın denetimine girdi. Bölge, Çin adları taşıyan askerî valiliklere ayrıldı. Gobi Çölü’nün güneyindeki askerî valilikte Göktürk hanedanına mensup beyler, kuzeyindeki valilikte ise diğer Türk boyları bulunuyordu. Boylara ayrı garnizonlar verilmiş, reisleri de Çin yönetimi adına idareci olarak görevlendirilmişti.
 
Bu parçalı idarî yapı, Türk boylarının uzun süre birlikte hareket etmesini engelledi. 650 ile 679 yılları arasında büyük çaplı bir ayaklanma meydana gelmedi.
 
=== 679 Ayaklanması ===
679 yılının kışında Ch’an-yü Genel Askerî Valiliği yöneticilerinden A-shih-te Wen-fu ile A-shih-te Feng-chih harekete geçti. İki lider, Göktürk hükümdar ailesinden A-shih-na Ni-shu-fu’yu kağan olmaya ikna etti.
 
Ayaklanma kısa sürede genişledi. Askerî valiliğe bağlı yirmi dört bölgenin reisleri harekete katıldı ve isyancıların sayısı yüz bine ulaştı. Tang İmparatoru Kao-tsung, ayaklanmayı bastırmak için Hsiao Ssu-ye’yi büyük bir ordunun başına gönderdi.
 
Kuzeyin ağır kış şartlarına hazırlıksız olan Çin askerleri soğuktan büyük ölçüde etkilendi. Çin ordusunun hareketlerini izleyen Göktürkler ani bir saldırı düzenleyerek birlikleri dağıttı. Savaşta on binden fazla Çin askeri öldürüldü. Göktürk kuvvetleri ilerleyerek Ting eyaletine kadar ulaştıysa da şehrin yöneticisinin uyguladığı hile nedeniyle buraya girmeden geri çekildi.
 
Çin yönetimi daha sonra P’ei Hsing-chien’i yaklaşık üç yüz bin kişilik bir ordunun başına getirdi. Hei-shan’da yapılan savaşta Göktürk kuvvetleri mağlup edildi ve A-shih-te Feng-chih esir alındı. A-shih-na Ni-shu-fu ise kendi adamları tarafından öldürülerek başı Çin’e gönderildi. Hayatta kalanlar Altay Dağları’nın doğusundaki Kurt Dağı’na çekildi. Yün eyaleti çevresinde mücadele eden başka bir Göktürk grubu da yenildi.
 
=== Fu-nien’in Bağımsızlık Girişimi ===
İlk ayaklanmadan kurtulan A-shih-te Wen-fu, Göktürk hanedanından A-shih-na Fu-nien’i kağan ilan ederek mücadeleyi yeniden başlattı. Göktürk kuvvetleri Kansu çevresindeki bölgelere saldırdı.
 
Çin casuslarının Fu-nien ile Wen-fu’nun Karakum’un kuzeyinde kıtlık içinde bulunduğunu bildirmesi üzerine Çin orduları harekete geçti. İlk ilerleyişlerinde Göktürk kuvvetlerini bulamayan Çin birlikleri, dönüş sırasında Wen-fu ile sonuçsuz kalan bir savaş yaptı.
 
Daha sonra Heng Suyu kıyısında Fu-nien ile dört Çin ordusu karşılaştı. Fu-nien, bu birliklerin tamamını yenerek Çinli kumandanları savaş alanından uzaklaştırdı. Bunun üzerine P’ei Hsing-chien yeniden görevlendirildi.
 
P’ei Hsing-chien, önce Wen-fu ile Fu-nien’in arasını açtı. Ardından Wen-fu’nun saldırısına uğrayan Fu-nien yenildi. İç mücadeleler sonucunda Göktürk kuvvetleri zayıfladı ve askerlerin önemli bir bölümü dağıldı. Kalan askerlerin çoğunun da hastalanması üzerine Fu-nien teslim olmayı kabul etti.
 
Teslim olanların öldürülmeyeceği bildirilmişti. Buna rağmen Fu-nien, Wen-fu ve onlarla birlikte teslim olan elli dört Göktürk beyi Ch’ang-an’ın doğu pazarında idam edildi.
 
== Kutlug’un Ortaya Çıkışı ==
Çin kaynaklarında Kutlug’un, Doğu Göktürk Kağanlığı’nın son hükümdarı İl Kağan’ın ailesinden geldiği ve Göktürk hanedanının mensup olduğu A-shih-na soyuna bağlı bulunduğu belirtilir. Kutlug, bağımsızlık mücadelesine başlamadan önce Yün-chung, diğer adıyla Ch’an-yü askerî valiliğinde boy reisliği yapıyordu. Dedesi ve babası da tudunluk makamında görev almıştı.
 
A-shih-na Fu-nien’in 681 yılındaki bağımsızlık girişiminin başarısızlığa uğramasının ardından dağılan Göktürklerin önemli bir bölümü Çogay-kuzı Dağı’na sığındı. Çin askerî kuvvetlerinden uzakta bulunan bu bölgede varlıklarını koruma imkânı buldular.
 
Kutlug, buradan Karakum Kalesi’ne geçti. Dokuz Oğuzlara ait sürüleri ve atları ele geçirerek kuvvetini artırdı. Ardından kağanlığını ilan etti. Bu ilan, II. Göktürk Kağanlığı’nın kuruluşunu ve bağımsızlığını kazanmasını ifade ediyordu.
 
Kutlug, yeni kurulan devletin teşkilatını oluşturmaya başladı. Kardeşi Mo-ch’o’yu, diğer adıyla Beg Çor’u şad; Tuo-hsi-fu’yu ise yabgu tayin etti.
 
== Tonyukuk’un Kutlug’a Katılması ==
Ch’an-yü askerî valiliğinde teslim olan boyları Çin yönetimi adına denetlemekle görevli A-shih-te Yüan-chen, vali yardımcısı Wang Pen-li tarafından tutuklanmıştı. Kutlug’un Çin topraklarına akın düzenlediği sırada Yüan-chen, suçunun bağışlanmasını ve eski görevine geri verilmesini istedi.
 
Talebinin kabul edilmesi üzerine hapisten çıkan Yüan-chen, önce kendi boyunun bulunduğu yere gitti, ardından Kutlug’un yanına sığındı. A-shih-te Yüan-chen, Tonyukuk ile aynı kişi olarak kabul edilmektedir.
 
Kutlug, zekâsı, planlama yeteneği ve askerî konulardaki bilgisi nedeniyle Tonyukuk’u Apa Tarkan tayin etti. Askerî işlerin ve atların yönetimi onun sorumluluğuna verildi. Tonyukuk’un katılması Kutlug tarafından memnuniyetle karşılandı.
 
679 ve 681 yıllarındaki bağımsızlık girişimlerinin önderleri arasında da A-shih-te ailesinden kişiler bulunuyordu. Kutlug, aynı aileye mensup Tonyukuk’u kendisine yardımcı olarak görevlendirdi.
 
== Oğuzlarla Mücadele ==
Göktürk yöneticileri devlet içinde birliği sağlamaya çalışırken Oğuzların bulunduğu bölgeden gelen bir kişi Tonyukuk’a bilgi verdi. Buna göre Dokuz Oğuzlar kendilerine bir kağan seçmiş, Çin’e General Ku’yu, Kıtanlara ise Tongra Eşim adlı bir elçiyi göndermişti.
 
Dokuz Oğuz kağanı, Göktürklerin sayıca az olmalarına rağmen giderek güçlendiklerini, Kutlug’un cesur, Tonyukuk’un ise bilgili olduğunu bildirmişti. Kutlug ile Tonyukuk varlıklarını sürdürdükçe Çinliler, Kıtanlar ve Oğuzlar için tehlike oluşturacaklardı.
 
Dokuz Oğuz kağanı, Kıtanların doğudan, Çinlilerin güneyden, Oğuzların ise kuzeyden saldırmasını teklif etti. Böylece Göktürklerin ve onlara bağlı toplulukların yenilmesi, bir daha güç kazanmalarının önlenmesi amaçlanıyordu.
 
Bu haberi alan Tonyukuk, Çinliler, Kıtanlar ve Oğuzların birleşmesi hâlinde Göktürklerin zor durumda kalacağını Kutlug’a bildirdi. Düşman henüz zayıfken harekete geçilmesi gerektiğini, güçlendikten sonra onunla mücadele etmenin zorlaşacağını söyledi.
 
Kutlug, ordunun yönetimini Tonyukuk’a bıraktı. Tonyukuk, Kök Öng Irmağı’nı geçerek ordusunu Ötüken Dağları yönüne sevk etti. Oğuzlar, İnekler Gölü ile Tola Irmağı tarafından Göktürk kuvvetlerine saldırdı.
 
Oğuz ordusu altı bin, Tonyukuk’un kuvveti ise iki bin kişiden oluşuyordu. Yapılan savaşta Oğuzlar ağır bir yenilgiye uğradı. Geri çekilenlerin bir bölümü ırmağa düştü, bir bölümü ise savaş alanında öldü. Bunun ardından diğer Oğuz toplulukları Kutlug Kağan’a bağlılıklarını bildirdi.
 
== Çin’e Düzenlenen Akınlar ==
Kutlug ve Tonyukuk aynı yıl Ping eyaletine saldırarak Ch’an-yü askerî valiliğine bağlı toprakları ele geçirmeye başladı. İlerleyiş sırasında Lan eyaletinin askerî valisi Wang Te-mao öldürüldü.
 
Göktürk kuvvetleri daha sonra Ting eyaletine yönelerek burayı yağmaladı. Tang yönetimi, P’ei-p’ing eyaletinin askerî valisi Yüan-kui’yi bir orduyla onların üzerine gönderdi. Ancak Yüan-kui, Kutlug’un ordusuyla savaşmaya cesaret edemedi.
 
Şehrin kapılarını açtıran Yüan-kui, surlara sancak astırdı ve halkı sakladı. Şehri boş gören Göktürkler burada bir tuzak bulunduğunu düşünerek içeri girmedi ve geri çekildi. Bu sırada Li Chia-yün adlı bir Çinli, Göktürkler lehine çalışarak çevresine adam toplamıştı. Yüan-kui, onu öldürttü ve yanındakileri cezalandırdı.
 
Göktürklerin Kui eyaleti ile Ch’an-yü askerî valiliğine yönelik akınları devam etti. Ch’an-yü kuşatıldı ve vali Chang Hsing-shih öldürüldü. Ardından Wei eyaletine girilerek askerî vali Li Ssu-chien ortadan kaldırıldı. Feng eyaletine yapılan akın sırasında bölgenin askerî valisi Ts’ui Chih-pien, Chiao-na Dağı’nda esir alındı.


=== Hsie Jen-kui ile Yapılan Savaş ===
=== Hsie Jen-kui ile Yapılan Savaş ===
Tang İmparatoru, Tonyukuk’un yönettiği kuvvetlere karşı Tai bölgesinin askerî valisi Hsie Jen-kui’yi gönderdi. Tonyukuk, daha önce öldüğünü sandığı bu kumandanın geldiğine inanmadı ve bunun Çinliler tarafından hazırlanmış bir hile olduğunu düşündü.
Tang İmparatoru, Tonyukuk'un kumandasındaki Göktürk kuvvetlerini durdurmak amacıyla Tai bölgesinin askerî valisi Hsie Jen-kui'yi görevlendirdi. Tonyukuk, daha önce öldüğünü sandığı Hsie Jen-kui'nin gerçekten ordunun başında bulunduğuna inanmayarak bunun bir Çin hilesi olduğunu düşündü. Ancak Hsie Jen-kui miğferini çıkarıp kendisini gösterince Çin ordusu ani bir saldırı başlattı. Göktürkler ağır bir yenilgiye uğradı; savaşta on bin kişi öldü, yirmi binden fazla kişi esir düştü, otuz bin baş deve, at, sığır ve koyun da Çinlilerin eline geçti. Bu zaferin ardından Çin ordusunun Göktürklere karşı kayda değer başka bir askerî başarısı görülmedi.
 
Hsie Jen-kui miğferini çıkararak kendisini Göktürklere gösterdi. Göktürk kuvvetlerinin şaşkınlığından yararlanan Çinli kumandan saldırıya geçti ve onları yenilgiye uğrattı. Savaşta on bin Göktürk öldü, yirmi binden fazla kişi esir düştü. Otuz bin baş deve, at, sığır ve koyun da Çinlilerin eline geçti. Kurtulabilenler geri çekildi.
 
Bu savaştan sonra Çin ordusunun başka bir askerî başarısından söz edilmemektedir.
 
=== Feng Eyaleti Üzerindeki Tartışmalar ===
Göktürklerin Tang İmparatorluğu’nun kuzey sınırlarına yönelik akınları ve Çinli kumandanların öldürülmesi veya esir alınması Tang sarayında endişeye yol açtı. Yapılan görüşmeler sırasında Feng eyaletinin boşaltılarak Göktürklere bırakılması teklif edildi.
 
Tang Hsiu-ching adlı devlet adamı buna karşı çıktı. Feng eyaletinin eski dönemlerden beri Çin toprağı olduğunu, yalnızca Sui Hanedanı’nın son zamanlarında Göktürklere bırakıldığını söyledi. Halkın yeniden güneye göç ettirilmesinin Çin için zararlı olacağını bildirdi. Bunun üzerine eyaletin boşaltılmasından vazgeçildi.
 
683 yılının sonunda Tang yönetimi, Ch’eng Wu-t’ing’i Ch’an-yü Genel Askerî Valiliği’ni yeniden denetim altına almakla görevlendirdi. Kuzey sınırlarında savunma hazırlıkları başlatıldı. Bundan birkaç ay önce Lan eyaletine saldıran Göktürkler, bölgedeki Çinli kumandan tarafından geri püskürtülmüştü.
 
684 yılında Kutlug’un yönettiği kuvvetler Shuo eyaletine akın düzenledi. 685 yılının başında Tai eyaletine giren Göktürkler Çin’in iç bölgelerine doğru ilerledi. İki eyalette görev yapan sivil memurlar da saldırılardan etkilendi.
 
Göktürk akınlarını durdurmak için gönderilen General Shun-yü Ch’u-p’ing, Hsin eyaletine ulaştığında yenilgiye uğratıldı. Savaşta beş binden fazla Çin askeri öldü. Aynı yılın sonlarına doğru Wei Shih-chia, Yen-jan bölgesi başkumandanı olarak Göktürklerin üzerine gönderildi. Herhangi bir başarı kazanamadan bir yıl sonra geri döndü.
 
=== 686 Yılındaki Çarpışmalar ===
Kutlug’un önderliğindeki akınlar 686 yılında da devam etti. İmparatoriçe Wu, Göktürk saldırılarını önlemek amacıyla Büyük General Hei-ch’ih Ch’ang-chih’yı görevlendirdi.
 
Liang-chih bölgesinde üç binden fazla Göktürk askeriyle karşılaşan Çin kuvvetleri saldırıya geçti. Göktürkler önce yenilerek geri çekildi. Ancak gece yeniden geldiler ve sayılarının fazla olması nedeniyle Çinli kumandan savaşa girmekten kaçındı.
 
Hei-ch’ih Ch’ang-chih çevreden kuru ağaç toplatarak karargâhının ortasında büyük bir ateş yaktırdı. Güneyden esen rüzgâr ateşi büyüttü. Göktürkler, güneyden Çin destek kuvvetlerinin geldiğini düşünerek geri çekildi.
 
== Çin’in Karşı Tedbirleri ==
687 yılının başında Kutlug, Ch’ang-p’ing bölgesine girdi. Burada Hei-ch’ih Ch’ang-chih’ın yönettiği Çin ordusuyla karşılaştı. Birkaç ay sonra Kutlug ve Tonyukuk, Shuo eyaletine yeniden akın düzenledi.
 
Hei-ch’ih Ch’ang-chih’ın ordusuna Li To-cha ve Wang Chiu-yen gibi generaller de katıldı. Kalabalık Çin ordusu, Shan-hsi’deki Shuo çevresinde yapılan savaşta Göktürkleri yenilgiye uğrattı. Çin kuvvetleri geri çekilen Göktürkleri kırk li kadar takip etti, ancak saldırıda bulunmadı.
 
Göktürk ordusu Gobi Çölü’ne çekildi. Çin yönetimi, elde edilen başarının ardından kuzeye yeni bir harekât düzenlemeye karar verdi. Öncü kuvvetlerin başında bulunan Ts’uan Pao-pi, destek birliklerini beklemeden Göktürklere saldırmak istedi.
 
Göktürkler onun erken harekete geçeceğini öğrenerek Çin kuvvetlerine baskın düzenledi. Ts’uan Pao-pi’nin ordusu tamamen yok edildi. Kendisi savaş alanından kaçarak Çin’e döndü.
 
İmparatoriçe Wu, bu yenilginin ardından Ts’uan Pao-pi’yi cezalandırdı ve Hei-ch’ih Ch’ang-chih’ı görevden aldı. Kutlug’a duyduğu öfke nedeniyle onun adını Çin kaynaklarında “kısa ömürlü Kutlug” anlamına gelen Pu-tsu-lu şeklinde değiştirdi.
 
Kutlug hakkında Çin kaynaklarında 688 yılına ait bilgi bulunmamaktadır. 689 yılında İmparatoriçe Wu, Göktürklere karşı yeni bir ordu hazırlattı. Hsin-p’ing-tao ordusunun başına Budist rahip Hsie Huai-i getirildi.
 
Hsie Huai-i, Ts’u Irmağı’na kadar ilerledi ancak herhangi bir Göktürk ordusuyla karşılaşmadı. Dört ay sonra yeni bir sefer düzenlendiyse de bunun sonucu hakkında kaynaklarda bilgi verilmemektedir.
 
== Kutlug Kağan’ın Ölümü ==
Tonyukuk, 689 yılında Türgişlerle savaştı. Bu olaydan iki yıl sonra hastalanan Kutlug Kağan öldü. Hükümdarlığı boyunca Çinlilerle on yedi, Kıtanlarla yedi ve Oğuzlarla beş kez savaştı.
 
Kutlug, Çogay-kuzı bölgesine çekildikten sonra çevresindeki Göktürkleri bir araya getirmiş, Dokuz Oğuzların hayvanlarını ele geçirerek ihtiyaç duyduğu yiyecek ve malzemeyi sağlamıştı. Ardından kağanlığını ilan ederek II. Göktürk Kağanlığı’nı kurmuştu.
 
Tonyukuk’un Dokuz Oğuzların Çin ve Kıtanlarla kurmaya çalıştığı ittifaka karşı harekete geçmesiyle bu girişim sonuçsuz kaldı. Daha sonra Ötüken çevresindeki ve Altay Dağları’na kadar uzanan bölgelerdeki Türk boyları Kutlug’un hâkimiyetine girdi.
 
Kutlug ve Tonyukuk’un yönetiminde II. Göktürk Kağanlığı, Ötüken’i merkez edindi. Kutlug’un ölümüne kadar geçen dönemde Tang İmparatorluğu’nun kuzey sınırlarına aralıksız akınlar düzenlendi. Kutlug, 691 yılının sonunda öldü.
 
== Kapgan Kağan’ın Tahta Geçişi ==
Kutlug Kağan’ın 692 yılında ölmesinin ardından II. Göktürk Kağanlığı tahtına kardeşi Kapgan geçti. Kutlug’un oğulları Bilge ile Kül Tegin henüz küçük yaşta olduklarından hükümdarlık görevini Kapgan üstlendi.
 
Çin kaynaklarının bir bölümünde Kapgan’ın tahtı zorla ele geçirdiği belirtilirken, TCTC’de yalnızca kendisini kağan ilan ettiği kaydedilir. Orhun Yazıtlarında ise onun töre gereğince tahta çıktığı ifade edilir. Göktürklerde hükümdarlığın her zaman doğrudan babadan oğula geçmemesi ve siyasi iktidar gücüne sahip kişinin kağan olabilmesi dikkate alındığında, Kapgan’ın tahta geçişi bu uygulamaya uygun görünmektedir.
 
Kapgan, tahta çıktıktan sonra ağabeyi Kutlug adına Baz Kağan’ın balbalını diktirdi. Kaynaklarda hükümdarlık unvanı olarak kullanılan Kapgan kelimesi “fatih” anlamındadır. Tonyukuk Yazıtı’nda ise Bögü adıyla da anılmıştır.
 
Kapgan’ın hükümdarlığı yirmi dört yıl sürdü. Bu dönem, II. Göktürk Kağanlığı’nın genişlediği ve çevredeki birçok Türk topluluğunun Göktürk hâkimiyeti altına girdiği bir devre oldu.
 
== Kapgan Kağan'ın Siyaseti ==
Kapgan Kağan, tahta çıktıktan sonra ağabeyi Kutlug'un başlattığı siyaseti sürdürerek devleti askerî, siyasi ve idari bakımdan daha da güçlendirmeyi hedefledi. Bu doğrultuda hem Çin'e karşı akınlarını devam ettirdi hem de Göktürk hâkimiyetini Orta Asya'nın farklı bölgelerine yaymaya çalıştı.
 
693 yılının sonlarında Çin'in Ling eyaletine düzenlediği akında bölgeyi yağmaladı ve karşı koymaya çalışan Çinli general Li To-tsu'yu mağlup etti. Esir aldığı Çinli asker ve memurların önemli bir kısmını öldürttü.
 
Aynı dönemde Batı Göktürk sahasında Çin'e karşı Tibetlilerle birlikte hareket eden A-shih-na Suei-tsu, Çin kuvvetleri tarafından yenilgiye uğratıldı. Bunun ardından Tokmak (Sui-ye) şehri kumandanı Han Ssu-chung da Çin topraklarına akın düzenleyen Ni-shu Erkin'i mağlup etti.
 
Kapgan'ın Çin sınırlarına yönelik saldırıları üzerine İmparatoriçe Wu, Budist rahip Hsie Huai-i'yi on sekiz generalin başına getirerek Göktürklere karşı büyük bir askerî harekât başlattı. Çin ordusu sefer sırasında yalnızca Göktürk süvarilerinin küçük birlikleriyle karşılaşabildi. Ana kuvvetlerle temas kuramayan Hsie Huai-i herhangi bir sonuç elde edemeden geri çekildi. Aynı dönemde Çin yönetimi, kuzey sınırında geniş bir savunma hattı oluşturmaya başladı.


Bu girişimin başarısız olması üzerine aynı yıl Wang Hsiao-chie, Shuo-fang bölgesi harekât ordusunun başkumandanlığına getirildi ve kuzey sınırındaki savunma hazırlıklarını yürütmekle görevlendirildi.
=== '''Feng Eyaleti Üzerindeki Tartışmalar''' ===
Göktürk akınlarının Tang İmparatorluğu'nun kuzey sınırlarında yoğunlaşması ve birçok Çinli kumandanın öldürülmesi veya esir alınması sarayda endişeye yol açtı. Yapılan görüşmelerde Feng eyaletinin boşaltılarak Göktürklere bırakılması önerildi. Ancak devlet adamı Tang Hsiu-ching, bölgenin eski dönemlerden beri Çin toprağı olduğunu, halkın yeniden güneye göç ettirilmesinin sakıncalı sonuçlar doğuracağını savununca bu düşünceden vazgeçildi.


695 yılında Kapgan Kağan, Çin sarayına bir elçi göndererek dostane ilişkiler kurulmasını teklif etti. İmparatoriçe Wu bu girişimi olumlu karşılayarak Kapgan'a '''Sol Muhafızları Büyük Generalliği''' ile '''Ülkeye Dönen Dük''' unvanlarını verdi ve beş bin top ipek gönderdi.
683 yılının sonunda Tang yönetimi, Ch'eng Wu-t'ing'i Ch'an-yü Genel Askerî Valiliği'ni yeniden denetim altına almakla görevlendirerek kuzey sınırındaki savunma hazırlıklarını hızlandırdı. Buna rağmen Kutlug'un kuvvetleri 684'te Shuo, 685'in başlarında ise Tai eyaletlerine akınlar düzenleyerek Çin'in iç kesimlerine kadar ilerledi. Göktürkleri durdurmakla görevlendirilen General Shun-yü Ch'u-p'ing, Hsin eyaletinde ağır bir yenilgiye uğradı ve savaşta beş binden fazla Çin askeri öldü. Aynı yıl Yen-jan başkumandanlığına getirilen Wei Shih-chia da herhangi bir başarı elde edemeden bir yıl sonra geri döndü.


Bu diplomatik temaslar, iki devlet arasındaki mücadele devam etmekle birlikte, tarafların zaman zaman siyasî ilişkileri farklı yöntemlerle yürütmeye çalıştığını göstermektedir.
Göktürk akınları 686 yılında da sürdü. Bunun üzerine İmparatoriçe Wu, Büyük General Hei-ch'ih Ch'ang-chih'yı bölgeye gönderdi. Liang-chih'de yapılan ilk çarpışmada Göktürkler geri çekildi; ancak gece yeniden ortaya çıkınca Çin kuvvetleri sayıca üstün düşmanla açık savaşa girmekten kaçındı. Hei-ch'ih Ch'ang-chih karargâhta büyük ateşler yaktırarak takviye kuvvetlerinin geldiği izlenimini oluşturdu. Bu hileye kanan Göktürkler geri çekilince Çin ordusu çatışmaya girmeden tehlikeyi bertaraf etti.


== Çin'in Baskı Altına Alınması ==
=== Çin’in Karşı Tedbirleri ===
695 yılından sonra Çin'in kuzeydoğusunda yaşayan Kitanlar, Tang Hanedanı'na karşı ayaklandı. 696 yılının beşinci ayında Sung-mo askerî valisi Li Chin-chung ile Kui-ch'eng askerî valisi Sun Wan-lao, Ying eyaletine saldırarak askerî tesisleri tahrip etti ve eyalet valisi Chao Wen-kuei'yi öldürdü.
687 yılının başında Kutlug, Ch'ang-p'ing bölgesine akın düzenledi ve burada Hei-ch'ih Ch'ang-chih kumandasındaki Çin ordusuyla karşılaştı. Kısa süre sonra Kutlug ile Tonyukuk'un Shuo eyaletine yaptıkları yeni akın sırasında Hei-ch'ih Ch'ang-chih, Li To-cha ve Wang Chiu-yen'in de katıldığı Çin kuvvetleri, Shuo çevresindeki savaşta Göktürkleri geri çekilmek zorunda bıraktı. Ancak Çin ordusu bu başarıdan yararlanamadı. Kuzeye düzenlenen takip harekâtında öncü birliklerin kumandanı Ts'uan Pao-pi, destek kuvvetlerini beklemeden saldırıya geçince Göktürklerin baskınına uğradı ve ordusu imha edildi. Kendisi güçlükle kaçabildi.


Tang yönetimi isyanı bastırmakta zorlanınca Kapgan Kağan durumu kendi lehine değerlendirdi. Çin sarayına gönderdiği haberle Kitan ayaklanmasını bastırabileceğini, ancak bunun karşılığında bazı isteklerinin yerine getirilmesini istedi.
Bu yenilginin ardından İmparatoriçe Wu, Ts'uan Pao-pi'yi cezalandırıp Hei-ch'ih Ch'ang-chih'ı görevden aldı. Ayrıca Kutlug'a duyduğu tepki sebebiyle Çin kaynaklarında onun adının '''"kısa ömürlü Kutlug"''' anlamındaki '''Pu-tsu-lu''' şeklinde yazılmasını emretti.


Kapgan'ın taleplerinin başında, Çin hâkimiyeti döneminde Çin'in iç bölgelerine yerleştirilen Türk boylarının Göktürk ülkesine geri gönderilmesi bulunuyordu. Çin'in içinde bulunduğu güç durum nedeniyle İmparatoriçe Wu bu isteği kabul etti. Elçi Yen Chih-wei, Kapgan'a "İyi Reform Yapan Kağan" unvanını vermek ve taleplerinin kabul edildiğini bildirmek üzere Göktürk ülkesine gönderildi. Çin'in bu şartları kabul etmesi, Kapgan'ın siyasi itibarını ve Göktürk Kağanlığı'nın bölgedeki nüfuzunu daha da artırdı.
Çin kaynaklarında Kutlug'un faaliyetlerine dair 688 yılına ait bilgi bulunmamaktadır. 689'da ise Göktürklere karşı yeni bir sefer hazırlandı ve Hsin-p'ing-tao ordusunun başına Budist rahip Hsie Huai-i getirildi. Ts'u Irmağı'na kadar ilerleyen bu ordu Göktürklerle karşılaşamadı. Aynı yıl düzenlenen ikinci seferin sonucu ise kaynaklarda belirtilmemektedir.


696 yılının sonbaharında Göktürk kuvvetleri Liang eyaletine akın düzenledi. Bölgenin askerî valisi Hsü Ch'in-ming ani bir baskın sonucunda esir alındı.
=== Kutlug Kağan’ın Ölümü ===
Tonyukuk'un 689 yılında Türgişlere karşı yürüttüğü seferden yaklaşık iki yıl sonra Kutlug Kağan hastalanarak öldü. Kaynaklara göre hükümdarlığı sırasında Çinlilerle on yedi, Kıtanlarla yedi, Oğuzlarla ise beş kez savaştı.


Aynı dönemde Kapgan Kağan, Çin ile anlaşmasının ardından Yenisey bölgesindeki Kırgızlar üzerine sefer düzenledi. Tonyukuk Yazıtı'nda anlatıldığına göre Göktürk ordusu ağır kış şartlarında Kögmen Dağları'nı aşarak Yenisey kaynaklarına ulaştı ve Anı Irmağı kıyısında Kırgızları ani bir baskınla mağlup etti. Kırgız hükümdarı öldürüldü ve Kırgızlar Göktürk hâkimiyetini kabul etti.
Kutlug, II. Göktürk Kağanlığı'nı yeniden kurarak Ötüken merkezli Göktürk hâkimiyetini ihya etti. Tonyukuk'un desteğiyle Dokuz Oğuzların Çin ve Kıtanlarla kurmaya çalıştığı ittifakı etkisiz bıraktı; Ötüken ve Altaylar arasındaki Türk boylarını yeniden kağanlık bünyesinde topladı. Hükümdarlığı boyunca Tang İmparatorluğu'nun kuzey sınırlarına düzenlenen akınlarla devletin askerî ve siyasî gücü sağlamlaştırıldı. Kutlug Kağan 691 yılının sonunda öldü.


Kapgan daha sonra On Oklar üzerine yürümeyi planladı. Ancak bu sırada hatununun ölümü üzerine düzenlenecek yas törenine katılmak amacıyla geri dönmek zorunda kaldı.
== Kapgan Kağan Dönemi ==
Kutlug Kağan'ın 692 yılında ölümü üzerine II. Göktürk Kağanlığı tahtına kardeşi Kapgan geçti. Kutlug'un oğulları Bilge ile Kül Tegin'in yaşlarının küçük olması nedeniyle hükümdarlığı Kapgan üstlendi. Çin kaynaklarının bir kısmında Kapgan'ın tahtı zorla ele geçirdiği ileri sürülürken, ''Tzu-chih T'ung-chien''<nowiki/>'de yalnızca kendisini kağan ilan ettiği belirtilir. Orhun Yazıtları ise onun töre gereğince tahta çıktığını kaydeder. Göktürklerde hükümdarlığın her zaman babadan oğula geçmemesi ve hanedanın en güçlü üyesinin kağan olabilmesi dikkate alındığında, Kapgan'ın tahta çıkışı bozkır veraset geleneğine uygundur. Kapgan, tahta çıktıktan sonra ağabeyi Kutlug adına Baz Kağan'ın balbalını diktirdi. Çin kaynaklarında hükümdarlık unvanı olarak geçen '''Kapgan''', "fatih" anlamına gelir; Tonyukuk Yazıtı'nda ise '''Bögü''' adıyla anılır. Yirmi dört yıl süren hükümdarlığı sırasında II. Göktürk Kağanlığı en geniş sınırlarına ulaşmış ve çok sayıda Türk topluluğu yeniden Göktürk hâkimiyeti altına girmiştir.


Kitan isyanının bastırılması ve Çin'deki Türk topluluklarının geri alınmasının ardından Kapgan'ın nüfuzu daha da arttı. İmparatoriçe Wu, ona '''İlteriş Büyük Ch'an-yü''' ve '''Millî Davasında Başarılı Kağan''' unvanlarını vermek üzere elçiler gönderdi.
Kapgan Kağan, tahta çıktıktan sonra Kutlug döneminde izlenen siyaseti sürdürerek II. Göktürk Kağanlığı'nın askerî ve siyasî gücünü artırmaya yöneldi. Çin'e karşı akınlarını devam ettirirken Göktürk hâkimiyetini Orta Asya'nın farklı bölgelerine yaymaya çalıştı.


Elçilik heyeti henüz Göktürk ülkesine ulaşmadan Kapgan, 697 yılının başlarında yeniden Çin topraklarına akın düzenledi. Ling ve Sheng eyaletlerine yapılan saldırılarda sınır birlikleri yenilgiye uğratıldı; çok sayıda kişi öldürüldü veya esir alındı. Ping ordusu kumandan yardımcısı An Tao-mai de mağlup edildi.
693 yılının sonlarında Ling eyaletine düzenlediği akında bölgeyi yağmaladı ve Çinli general Li To-tsu'yu mağlup etti. Aynı dönemde Batı Göktürk sahasında Çin'e karşı Tibetlilerle iş birliği yapan A-shih-na Suei-tsu ile Tokmak (Sui-ye) kumandanı Ni-shu Erkin'in girişimleri de Çin kuvvetleri tarafından başarısızlığa uğratıldı.


Bu sırada Çin'de İmparatoriçe Wu'nun kendi ailesini ön plana çıkarması ve Tang hanedanı mensuplarını devlet yönetiminden uzaklaştırması dikkatle izleniyordu. Kapgan, bu gelişmeleri Çin karşısında izleyeceği siyasette değerlendirmeye başladı. Bu durum, ilerleyen dönemde iki devlet arasındaki ilişkilerin yeni bir safhaya girmesinde etkili oldu.
Kapgan'ın akınları üzerine İmparatoriçe Wu, Budist rahip Hsie Huai-i'yi büyük bir ordunun başında Göktürklere karşı sefere gönderdi. Ancak Çin ordusu Göktürklerin ana kuvvetleriyle karşılaşamayınca harekât sonuçsuz kaldı. Bunun ardından kuzey sınırındaki savunma güçlendirildi ve Wang Hsiao-chie, Shuo-fang bölgesi harekât ordusunun başkumandanlığına getirildi.


== Çin ile Yapılan Diplomatik Girişimler ==
695 yılında Kapgan Kağan, Çin sarayına bir elçi göndererek dostane ilişkiler kurulmasını teklif etti. İmparatoriçe Wu bu girişimi olumlu karşılayarak kendisine '''Sol Muhafızları Büyük Generali''' ve '''Ülkeye Dönen Dük''' unvanlarını verdi, ayrıca beş bin top ipek gönderdi. Buna rağmen iki devlet arasındaki siyasî ve askerî rekabet devam etti.
698 yılında Kapgan Kağan, Çin sarayına bir elçi göndererek kızı ile bir Tang hanedanı prensi arasında evlilik yoluyla akrabalık kurulmasını ve iki devlet arasında ittifak yapılmasını teklif etti. Bunun yanında Göktürk Devleti için önemli gördüğü bazı talepleri de Çin yönetimine iletti.


Kapgan, Göktürk Devleti'nin Çin hâkimiyeti döneminde kaybettiği Ch’an-yü Genel Askerî Valiliği topraklarının geri verilmesini istedi. Ayrıca uzun süredir Göktürk ülkesinde yaşayan Soğdların ve Feng, Sheng, Hsia, Shuo, Ling ile Tai eyaletlerinde bulunan Türk boylarının Göktürk hâkimiyetine bırakılmasını talep etti. Bunların yanında tarım faaliyetlerinde kullanılmak üzere darı, demir ve tarım aletleri de istedi.
=== Çin'in Baskı Altına Alınması ===
695 yılından sonra Çin'in kuzeydoğusunda yaşayan Kitanlar Tang Hanedanı'na karşı ayaklandı. 696 yılının beşinci ayında Sung-mo askerî valisi Li Chin-chung ile Kui-ch'eng askerî valisi Sun Wan-lao, Ying eyaletine saldırarak askerî tesisleri tahrip etti ve eyalet valisi Chao Wen-kuei'yi öldürdü.


Bu talepler Çin sarayında görüşüldü. İmparatoriçe Wu ile devlet adamları, isteklerin kabul edilmesinin mümkün olmadığına karar vererek elçi T'ien Kuei-tao'yu Göktürk ülkesine gönderdiler.
Tang yönetiminin isyanı bastırmakta zorlanmasını fırsata çeviren Kapgan Kağan, Çin sarayına gönderdiği haberle Kitanları itaat altına alabileceğini, bunun karşılığında ise Çin'in iç bölgelerine yerleştirilen Türk topluluklarının Göktürk ülkesine geri gönderilmesini istedi. İmparatoriçe Wu bu talebi kabul ederek elçisi Yen Chih-wei'yi '''"İyi Reform Yapan Kağan"''' unvanını vermek ve anlaşmayı bildirmek üzere Göktürk ülkesine gönderdi.


Kapgan Kağan, taleplerinin reddedildiğini öğrenince büyük tepki gösterdi. Çin elçisi T'ien Kuei-tao'yu tutuklatarak öldürmeyi düşündü. Ancak Tonyukuk, bunun iki devlet arasındaki ilişkileri daha da kötüleştireceğini belirterek Kağan'ı bu kararından vazgeçirdi.
Aynı yılın sonbaharında Göktürkler Liang eyaletine akın düzenleyerek askerî vali Hsü Ch'in-ming'i esir aldı. Ardından Tonyukuk kumandasındaki Göktürk ordusu Kögmen Dağları'nı aşarak Anı Irmağı kıyısında Kırgızları ani bir baskınla yenilgiye uğrattı. Kırgız hükümdarı öldürüldü ve Kırgızlar Göktürk hâkimiyetini kabul etti.


Çin sarayı gelişmeler üzerine tutumunu değiştirdi. Göktürklerin talep ettiği Türk ve Soğd aileleri kuzeye gönderildi. Tarım aletleri, demir ve tohumluk darı da Göktürk ülkesine ulaştırıldı. Bunun ardından T'ien Kuei-tao serbest bırakılarak ülkesine dönmesine izin verildi.
Kapgan daha sonra On Oklar üzerine sefer hazırlıklarına başladıysa da hatununun ölümü nedeniyle düzenlenen yas töreni sebebiyle geri döndü. Kitan isyanının bastırılması ve Çin'deki Türk topluluklarının geri gönderilmesinin ardından İmparatoriçe Wu, kendisine '''İlteriş Büyük Ch'an-yü''' ile '''Millî Davasında Başarılı Kağan''' unvanlarını vermek üzere elçiler gönderdi.


Evlilik meselesi de yeniden ele alındı. Kapgan'ın kızıyla evlenmek üzere İmparatoriçe Wu'nun ailesinden Wu Yen-hsiou görevlendirildi. Heyete daha önce Göktürk ülkesine gitmiş olan Yen Chih-wei ile askerî görevli P'ei Huai-ku da katıldı.
Ancak elçilik heyeti Göktürk ülkesine ulaşmadan önce Kapgan, 697 yılının başlarında yeniden Çin topraklarına akın düzenledi. Ling ve Sheng eyaletlerine yapılan saldırılarda sınır birlikleri yenilgiye uğratıldı, çok sayıda kişi öldürüldü veya esir alındı; Ping ordusu kumandan yardımcısı An Tao-mai de mağlup edildi. Bu sırada Çin'deki siyasî gelişmeleri yakından izleyen Kapgan, Tang Hanedanı'nın iç durumunu Çin'e karşı izleyeceği siyasette değerlendirmeye başladı.


Çin heyeti Karakum'daki Göktürk merkezine ulaştığında Kapgan Kağan, prenses adayının Tang hanedanına mensup olmamasını sert sözlerle eleştirdi. Çin tahtında Li hanedanının hak sahibi olduğunu, Wu ailesinden birinin bu evlilik için gönderilmesini kabul etmediğini belirtti. Ayrıca Tang hanedanının gerçek varislerinden birini desteklemek amacıyla Çin üzerine yürüyebileceğini ifade etti.
=== Çin ile Yapılan Diplomatik Girişimler ===
698 yılında Kapgan Kağan, Çin sarayına bir elçi göndererek kızıyla bir Tang hanedanı prensi arasında evlilik yoluyla akrabalık kurulmasını ve iki devlet arasında ittifak yapılmasını teklif etti. Bunun yanında Ch'an-yü Genel Askerî Valiliği topraklarının iadesini, Göktürk ülkesindeki Soğdlarla Feng, Sheng, Hsia, Shuo, Ling ve Tai eyaletlerinde yaşayan Türk topluluklarının kendisine bağlanmasını, ayrıca darı, demir ve tarım aletleri gönderilmesini istedi.


Bunun ardından Wu Yen-hsiou ve beraberindekiler tutuklandı. Kapgan, Yen Chih-wei'i ise '''"Çin Kağanı"''' ilan etti. Böylece Göktürk-Çin ilişkilerinde yeni bir gerginlik dönemi başladı.
Tang sarayı bu talepleri reddederek elçi T'ien Kuei-tao'yu Göktürk ülkesine gönderdi. Kapgan, elçiyi öldürmeyi düşündüyse de Tonyukuk'un uyarısıyla bundan vazgeçti. Ardından Çin yönetimi tutumunu değiştirerek talep edilen Türk ve Soğd ailelerini kuzeye gönderdi; tarım aletleri, demir ve tohumluk darıyı da Göktürklere ulaştırdı. Bunun üzerine T'ien Kuei-tao serbest bırakıldı.


== Çin'e Karşı Yeni Akınlar ==
Evlilik meselesi yeniden gündeme gelince İmparatoriçe Wu, Kapgan'ın kızıyla evlenmek üzere kendi ailesinden Wu Yen-hsiou'yu Göktürk ülkesine gönderdi. Heyet Karakum'a ulaştığında Kapgan, damat adayının Tang hanedanından değil Wu ailesinden seçilmesini reddederek Çin tahtının meşru sahiplerinin Li hanedanı olduğunu belirtti ve gerekirse onların haklarını savunmak için Çin üzerine yürüyeceğini bildirdi. Ardından Wu Yen-hsiou ve beraberindekiler tutuklandı, Yen Chih-wei ise '''"Çin Kağanı"''' ilan edildi. Bu olay, Göktürk-Çin ilişkilerinde yeni bir gerginlik döneminin başlamasına yol açtı.
Wu Yen-hsiou'nun "Çin Kağanı" ilan edilmesinden sonra Kapgan Kağan büyük bir orduyla Çin üzerine yürüdü. İlk hedefleri Ching-nan, P'ing-ti ve Ch'ing bölgelerindeki Çin askerî birlikleri oldu. Ching-nan ordusunun kumandanı Mu-jung Hsüan-tse, emrindeki beş bin askerle birlikte Göktürklere teslim oldu.


Göktürk kuvvetleri daha sonra Kuei ve Tan eyaletlerine yönelerek buralarda yağma faaliyetlerinde bulundu.
=== Çin'e Karşı Yeni Akınlar ===
Wu Yen-hsiou'nun '''"Çin Kağanı"''' ilan edilmesinin ardından Kapgan Kağan büyük bir orduyla Çin üzerine yürüdü. İlk olarak Ching-nan, P'ing-ti ve Ch'ing bölgelerindeki askerî birliklere saldırdı. Ching-nan ordusu kumandanı Mu-jung Hsüan-tse, emrindeki beş bin askerle birlikte teslim oldu. Ardından Göktürk kuvvetleri Kuei ve Tan eyaletlerini yağmaladı.


Bu gelişmeler üzerine İmparatoriçe Wu geniş çaplı askerî hazırlıklara girişti. Wu Chung-kuei, Sha-to Chung-i ve Yen Ching-jung'un kumandasında çok sayıda Çin askeri Göktürklere karşı görevlendirildi. Ancak sayıca üstün olmalarına rağmen Çin orduları Kapgan'ın ilerleyişini durduramadı.
Bunun üzerine İmparatoriçe Wu, Wu Chung-kuei, Sha-to Chung-i ve Yen Ching-jung kumandasında büyük bir ordu hazırlattı. Ancak Çin kuvvetleri Kapgan'ın ilerleyişini durduramayınca Göktürkler Heng-you üzerinden yeniden Çin topraklarına girerek Wei eyaletine saldırdı, Fei-hu ilçesini tahrip etti ve Ting eyaletine kadar ilerledi. Bu sırada vali Sun Yen-kao öldürüldü, yerleşim yerleri yakılıp yıkıldı ve birçok köy boşaldı.


Kapgan, Heng-you üzerinden yeniden Çin topraklarına girerek Wei eyaletine saldırdı. Ardından Fei-hu ilçesini tahrip etti ve Ting eyaletine ilerledi. Bölgenin valisi Sun Yen-kao öldürüldü; yerleşim yerleri yakılıp yıkıldı ve birçok köy boşaldı.
Akınların devam etmesi üzerine İmparatoriçe Wu, Kapgan'ı öldürene prenslik unvanı verileceğini ilan etti. Ayrıca Çin kaynaklarında kullanılan '''Mo-ch'o''' adını değiştirerek onun '''"Başı Kesik Kurt"''' anlamındaki '''Chan-ch'o''' adıyla anılmasını emretti.


Göktürk akınlarının devam etmesi üzerine İmparatoriçe Wu, Kapgan'ı öldürene prenslik unvanı verileceğini ilan etti. Ayrıca daha önce Çin kaynaklarında kullanılan Mo-ch'o adını değiştirerek onu "Başı Kesik Kurt" anlamına gelen '''Chan-ch'o''' adıyla anılmasını emretti.
Kapgan daha sonra Chao eyaletini ele geçirerek vali yardımcısı Kao Juei'yi öldürdü ve T'ang Po-jo'yu teslim olmaya mecbur bıraktı. Ardından Hsiang eyaletine giren Göktürk kuvvetleri burayı da yağmaladı.


Kapgan daha sonra Chao eyaletini kuşattı. Vali yardımcısı T'ang Po-jo kaleyi savunmaya çalıştıysa da Göktürkler şehre girmeyi başardı. Vali yardımcısı Kao Juei öldürüldü, T'ang Po-jo ise teslim olmak zorunda kaldı.
=== Çin'e Gönderilen Mesaj ===
Kapgan Kağan, Tang yönetimini meşru hükümdar olarak tanımadığını göstermek amacıyla beraberindeki Çinli memurlara kendi rütbelerine uygun Çin unvanları ve resmî kıyafetler vererek ülkelerine gönderdi. Böylece Çin üzerindeki üstünlüğünü vurgulamayı amaçladı. Ancak İmparatoriçe Wu bu unvan ve kıyafetleri geçersiz ilan etti.


Ardından Hsiang eyaletine giren Göktürk kuvvetleri burayı da yağmaladı.
Kapgan, Çin sarayına gönderdiği mektupta daha önceki anlaşmalara uyulmadığını ileri sürdü. Gönderilen tohumluk darının pişirilmiş olması, altın ve gümüşün düşük ayarlı çıkması, Çinli memurlara verdiği resmî kıyafetlere el konulması ve kızının Tang hanedanından bir prens yerine İmparatoriçe Wu'nun ailesinden biriyle evlendirilmek istenmesi sebebiyle anlaşmanın bozulduğunu belirterek Ho-pei bölgesine yeniden sefer düzenleyeceğini bildirdi.


== Çin'e Gönderilen Mesaj ==
Kapgan, Çin heyetinde bulunan General P'ei Huai-ku'ya vezirlik teklif etti. Teklifi reddeden general tutuklandıysa da daha sonra kaçarak Çin'e dönebildi.
Kapgan Kağan, Çin'i meşru hükümdar olarak tanımadığını göstermek amacıyla yanında bulunan Çinli memurlara kendi rütbelerine uygun Çin unvanları ve resmî kıyafetler vererek onları ülkelerine gönderdi. Böylece Çin üzerinde üstünlük kurduğu mesajını vermeyi amaçladı. Ancak İmparatoriçe Wu bu unvanları ve kıyafetleri geçersiz saydı.


Kapgan, Çin sarayına gönderdiği mektupta daha önce yapılan anlaşmaların yerine getirilmediğini ileri sürdü. Gönderilen tohumluk darının pişmiş olduğunu, hediye edilen altın ve gümüşün düşük ayarlı bulunduğunu, Çinli memurlara verilen resmî kıyafetlere el konulduğunu ve kızının Tang hanedanına mensup bir prens yerine İmparatoriçe Wu'nun ailesinden biriyle evlendirilmek istenmesini eleştirdi.
=== Tang Hanedanı'nın Yeniden Kurulması ve İlişkilerin Değişmesi ===
705 yılında İmparatoriçe Wu'nun devrilmesiyle Tang Hanedanı yeniden iktidara geldi ve Chung-tsung ikinci defa tahta çıktı. Bu gelişme, Göktürk-Çin ilişkilerinde yeni bir dönemin başlamasına yol açtı.


Bu gerekçelerle Çin'e yeniden saldıracağını ve Ho-pei bölgesini ele geçireceğini bildirdi.
Yeni imparator, Kapgan Kağan ile bozulan ilişkileri düzeltmek amacıyla uzlaşmacı bir siyaset izleyerek tutuklu veya alıkonulan kişilerin serbest bırakılmasını sağladı ve diplomatik temasları yeniden başlattı. Kapgan da Wu ailesinin yönetimden uzaklaştırılmasını, daha önce savunduğu Tang hanedanının meşruiyetinin yeniden kabul edilmesi olarak değerlendirdi. Buna rağmen Çin üzerindeki askerî baskısını sürdürerek gerektiğinde sınır akınlarına devam etti.


Kapgan ayrıca Çin heyetine refakat eden General P'ei Huai-ku'ya vezirlik teklif etti. General bu teklifi kabul etmeyince tutuklandı. Daha sonra bulunduğu yerden kaçarak Çin'e dönmeyi başardı.
Böylece iki devlet arasındaki ilişkiler, askerî mücadele ile diplomatik temasların birlikte yürütüldüğü yeni bir safhaya girdi.


== Tang Hanedanı'nın Yeniden Kurulması ve İlişkilerin Değişmesi ==
=== Kitan ve Tatabı Seferleri ===
705 yılında İmparatoriçe Wu devrilerek Tang Hanedanı yeniden iktidara geldi ve Chung-tsung ikinci defa tahta çıktı. Çin'deki bu yönetim değişikliği, Göktürklerle ilişkilerde de yeni bir dönemin başlangıcı oldu.
Kapgan Kağan, Çin ile ilişkilerini sürdürürken doğudaki Kitanlar ve Tatabılar üzerine de seferler düzenledi. Çin'in kuzeydoğusunda yaşayan bu topluluklar zaman zaman Tang Hanedanı ile iş birliği yapıyor, zaman zaman ise bağımsız hareket ediyordu.


Yeni imparator, Kapgan Kağan ile bozulan ilişkileri düzeltmek amacıyla uzlaşmacı bir siyaset izledi. Bu kapsamda daha önce tutuklanan veya alıkonulan kişilerin serbest bırakılması ve diplomatik temasların yeniden başlatılması yönünde girişimlerde bulunuldu.
Göktürk ordusu önce Kitanları ağır bir yenilgiye uğratarak hâkimiyet altına aldı, ardından Tatabılar üzerine yürüyerek onları da itaat altına soktu. Bu seferlerle II. Göktürk Kağanlığı'nın doğu sınırları güvence altına alınırken, Çin'in kuzeydoğudaki müttefikleri de büyük ölçüde etkisiz hâle getirildi.


Kapgan Kağan ise Çin'deki iktidar değişikliğini dikkatle takip etti. Daha önce de meşru hükümdarın Tang hanedanı olduğunu savunan Kapgan, Wu ailesinin yönetimden uzaklaştırılmasını olumlu karşıladı. Bununla birlikte Çin'e karşı askerî baskıyı tamamen sona erdirmedi ve gerektiğinde sınır akınlarını sürdürdü.
=== Çin’de Veliaht Değişikliği ===
Kapgan Kağan'ın art arda düzenlediği akınlar karşısında zor durumda kalan İmparatoriçe Wu, daha önce geri planda tuttuğu Tang hanedanı mensubu Chung-tsung'u Sarı Irmak'ın kuzeyindeki kuvvetlerin başkumandanlığına getirdi. Ancak bu değişiklik Göktürk ilerleyişini durduramadı. Kapgan, Chao ve Ting eyaletlerini yağmalayarak yaklaşık 80-90 bin kişiyi esir aldı, ardından Wu-huei-tao üzerinden ülkesine döndü.


Yeni Tang yönetimi, kuzey sınırında güvenliği sağlamak amacıyla hem askerî tedbirlerini artırdı hem de Göktürklerle diplomatik ilişkileri canlı tutmaya çalıştı. Böylece iki devlet arasındaki mücadele, yalnızca askerî çatışmalarla değil, diplomatik girişimler ve karşılıklı elçilik heyetleri aracılığıyla da devam etti.
Çin kaynakları bu seferi kesin bir başarı olarak değerlendirmese de Göktürkler kuzey Çin'in geniş bir bölümüne ulaşarak önemli miktarda ganimet elde etti. Kapgan'ı durdurmakla görevlendirilen Sha-to Chung-i ile Li To-su çatışmaya girmeye cesaret edemezken, Ti Jen-chie'nin yüz bin kişilik takip harekâtı da sonuçsuz kaldı.


== Kitan ve Tatabı Seferleri ==
Bu seferlerin ardından II. Göktürk Kağanlığı yeniden en güçlü dönemlerinden birine ulaştı. Çin kaynaklarında ülkenin doğudan batıya yaklaşık on bin li genişliğinde olduğu, Kapgan'ın emrinde dört yüz bin asker bulunduğu ve çevredeki toplulukların büyük bölümünün Göktürk hâkimiyetini tanıdığı kaydedilmektedir.
Kapgan Kağan, Çin ile ilişkilerini sürdürürken doğudaki Kitanlar ve Tatabılar üzerine de seferler düzenledi. Çin'in kuzeydoğusunda yaşayan bu topluluklar zaman zaman Tang yönetimiyle iş birliği yapıyor, zaman zaman da bağımsız hareket ediyordu.


Göktürk orduları Kitanlar üzerine düzenlenen seferlerde önemli başarılar kazandı. Kitan kuvvetleri ağır yenilgiye uğratıldı ve Göktürk hâkimiyetini kabul etmek zorunda kaldı. Ardından Tatabı toplulukları üzerine yürüyen Kapgan, onları da itaat altına aldı.
Bu sırada Göktürk ülkesinden ayrılarak Çin'e dönen Yen Chih-wei, daha önce '''"Çin Kağanı"''' ilan edilmiş olması sebebiyle İmparatoriçe Wu'nun emriyle ailesiyle birlikte idam edildi.


Bu başarılar sonucunda II. Göktürk Kağanlığı'nın doğu sınırları güvence altına alınırken, Çin'in kuzeydoğudaki müttefikleri de önemli ölçüde etkisiz hâle getirildi. Böylece Kapgan Kağan, doğu bozkırlarında Göktürk üstünlüğünü yeniden sağlamlaştırdı.
=== Yeni İdarî Düzen ===
Kapgan Kağan, devletin hızla genişlemesi üzerine idarî teşkilatı yeniden düzenledi. Kutlug Kağan'ın başlattığı bağımsızlık hareketinden yaklaşık on altı yıl sonra II. Göktürk Kağanlığı geniş bir coğrafyaya hâkim olduğundan ülkenin farklı bölgelerinin yeni görevliler aracılığıyla yönetilmesi gerekli hâle gelmişti.


== Çin’de Veliaht Değişikliği ==
Bu kapsamda kardeşi Tu-hsi-fu'yu doğu kanadının şadı, Kutlug Kağan'ın oğlu Bilge'yi batı kanadının şadı olarak görevlendirdi. Kendi oğlu İnel'i ise iki şadın üzerinde yer alan '''Küçük Kağan''' unvanıyla tayin etti. Çin kaynaklarında '''Bögü''' ve '''Fu-chü''' adlarıyla da anılan İnel, Ch'u-mi-k'un'un da içinde bulunduğu On Ok boylarının idaresini üstlendi ve kendisine ayrıca '''T'o-hsi''' unvanı verildi.
Kapgan Kağan’ın art arda düzenlediği akınlar karşısında zor durumda kalan İmparatoriçe Wu, daha önce geri planda tuttuğu Tang hanedanına mensup şehzade Chung Tsung’u merkeze çağırdı. Şehzade, Sarı Irmak’ın kuzeyindeki kuvvetlerin başkumandanlığına getirildi. Böylece Kapgan’ın baskısı, Tang hanedanına mensup bir şehzadenin yeniden etkin bir göreve atanmasında etkili oldu.


Ancak bu görevlendirme Göktürk ilerleyişini durduramadı. Çin ordusu henüz harekete geçmeden Kapgan, Chao ve Ting eyaletlerine saldırarak bölgeyi yağmaladı. Akın sırasında kadın ve erkeklerden oluşan yaklaşık 80-90 bin kişi esir alındı. Göktürk ordusu daha sonra Wu-huei-tao adlı askerî bölgeden geçerek ülkesine döndü.
=== Batı Yönündeki Seferler ===
Kapgan Kağan'ın Çin'e karşı doğuda yürüttüğü mücadele sürerken, batıda isyan eden Türgişler üzerine de sefer düzenlendi. Küçük Kağan İnel, Bilge Şad ve Tonyukuk kumandasındaki Göktürk ordusu Altay Dağları'nı aşarak Cungarya'daki Yarış Ovası üzerinden Bolçu'ya ulaştı ve Türgişleri ağır bir yenilgiye uğrattı. Bu zaferin ardından Türgişlere bağlı Nu-shih-pi ve To-lu boyları yeniden Göktürk hâkimiyetini tanıdı. Böylece Balkaş, İli, Issık Göl ve Talas çevresindeki Türk toplulukları yeniden II. Göktürk Kağanlığı'na bağlandı. Göktürk ordusu daha sonra Mâverâünnehir yönünde ilerleyerek Kengü Tarban, Otrar ve Arıs Irmağı çevresine kadar akınlar düzenledi. Aynı dönemde Bilge Şad, Tangutlar üzerine bir sefer gerçekleştirerek çok sayıda esir ve ganimet ele geçirdi.


Çin kaynaklarında Kapgan’ın bu seferde sonuç alamadığı belirtilse de Göktürk kuvvetleri kuzey Çin’in geniş bir bölümüne ulaşmış ve büyük miktarda ganimet elde etmişti. Göktürklere karşı görevlendirilen Sha-to Chung-i ile takviye kuvvetleri kumandanı Li To-su ise Kapgan’ın ordusuyla karşılaşmaya cesaret edemedi.
=== Çin’e Yönelik Yeni Akınlar ===
Kapgan Kağan, Lung-you bölgesine düzenlediği akında on binden fazla at ele geçirerek ülkesine döndü. Bunun üzerine Tang yönetimi kuzey sınırındaki askerî teşkilatı yeniden düzenledi. Wei Yüan-chung, Ling-wu bölgesi harekât ordusunun; Hsiang Wan-tan ise T'ien-ping bölgesi kuvvetlerinin başına getirildi.


Çinli devlet adamı Ti Jen-chie, geri çekilen Göktürk ordusunu yüz bin askerle takip etti. Ancak takip harekâtından herhangi bir sonuç alınamadı.
Bilge ile Kül Tegin'in de katıldığı sonraki seferde Kül Tegin, Çinli kumandan Wei Yüan-chung'u esir alarak Kapgan Kağan'ın huzuruna çıkardı. Başarı sağlayamayan Çin kuvvetleri geri çekilirken, Göktürk ordusu da akınlarını tamamlayarak 701 yılında ülkesine döndü.


Kapgan’ın Çin’e karşı kazandığı başarılar sonucunda Göktürk Kağanlığı’nın gücü büyük ölçüde arttı. Çin kaynaklarında devletin, I. Göktürk Kağanlığı dönemindeki genişliğe ve kuvvete yeniden ulaştığı belirtilir. Göktürk ülkesinin doğudan batıya yaklaşık on bin li genişliğinde olduğu ve Kapgan’ın emrinde dört yüz bin asker bulunduğu kaydedilir. Çevredeki toplulukların büyük bölümü de onun hâkimiyetini tanımıştı.
=== Tonyukuk’un Batı Seferi ===
Batı yönündeki Göktürk harekâtı devam ederken Tonyukuk, İnel ve Bilge'nin kumandasındaki ordu Seyhun'u geçerek Mâverâünnehir'deki Kızılkum Çölü'ne ulaştı. İnel Kağan kuvvetlerin bir kısmıyla burada kalırken, Tonyukuk güneye ilerleyerek Türgiş hükümdarı So-ke'nin idaresindeki Soğdları hâkimiyet altına aldı. Ek-Tağ'ı aşan Göktürk ordusu, 701 yılında Demir Kapı'ya kadar ilerledi.


Bu sırada Kapgan tarafından serbest bırakılan Yen Chih-wei Çin’e döndü. Ancak İmparatoriçe Wu, Göktürk ülkesinde “Çin Kağanı” ilan edilmesini affetmedi ve Yen Chih-wei ile ailesini öldürttü.
=== 702 Yılı Çin Seferi ===
702 yılının ilkbaharında Kapgan Kağan, Yen ve Hsia eyaletlerine akın düzenleyerek yüz bin at ve koyun ele geçirdi. Ardından Shih-ling üzerinden Ping eyaletini kuşattı. İmparatoriçe Wu'nun aldığı savunma tedbirlerine rağmen Çin orduları Göktürklerle çatışmaya cesaret edemedi. Bunun üzerine Göktürk kuvvetleri Tai ve Hsin bölgelerine girerek buraları da yağmaladı.


== Yeni İdarî Düzen ==
=== Yeni Evlilik İttifakı Girişimi ===
Kapgan Kağan, devletin hızla genişlemesi üzerine Göktürk ülkesinin yönetiminde yeni bir düzenlemeye gitti. Kutlug Kağan’ın başlattığı bağımsızlık hareketinden yaklaşık on altı yıl sonra Göktürk Kağanlığı geniş bir coğrafyaya hâkim olmuştu. Bu durum, ülkenin farklı bölgelerinin yeni görevliler aracılığıyla yönetilmesini gerekli hâle getirdi.
703 yılında Kapgan Kağan, Çin'e yönelik akınlarını durdurarak diplomatik girişimlere yöneldi. Baga Tarkan'ı elçi olarak Çin sarayına gönderip yeni bir evlilik ittifakı teklif etti. Bu kez damadın yalnızca Tang hanedanına mensup olması değil, aynı zamanda veliahtın oğlu olması şartını ileri sürdü.


Kapgan, kardeşi Tu-hsi-fu’yu doğu kanadının şadı olarak görevlendirdi. Kutlug Kağan’ın oğlu Bilge ise batı kanadının şadlığına getirildi. Kapgan kendi oğlu İnel’i, iki şadın üzerinde yer alan '''Küçük Kağan''' unvanıyla görevlendirdi.
İmparatoriçe Wu'nun teklifi kabul etmesinin ardından Kapgan, ileri gelen devlet adamlarından İ-li-t'an-kan'ı bin seçkin atla birlikte Çin sarayına göndererek teşekkürlerini iletti. Göktürk elçisi onuruna Su-yü-t'ing'de bir kabul töreni düzenlendi; kendisine çeşitli hediyeler verildikten sonra ülkesine dönmesine izin verildi. Kapgan da buna karşılık daha önce Göktürk ülkesinde tutulan Wu Yen-hsiou'yu serbest bıraktı. Aynı dönemde Göktürk hâkimiyetine karşı ayaklanan Basmıllar yeniden itaat altına alındı.


Çin kaynaklarında İnel’in Bögü ve Fu-chü adlarıyla da anıldığı görülür. Küçük Kağan, aynı zamanda Ch’u-mi-k’un’un da içinde bulunduğu On Ok boylarının idaresini üstlendi. Kendisine ayrıca Çin kaynaklarında “Geniş Batı” anlamında açıklanan T’o-hsi unvanı verildi.
=== Çin'de Taht Değişikliği ve Bunun Göktürklere Etkisi ===
 
Bu düzenlemeyle Kapgan Kağan, ülkenin doğu ve batı kanatlarını şadlar aracılığıyla yönetirken kendi oğlunu onların üzerinde bir konuma yerleştirdi.
 
== Batı Yönündeki Seferler ==
Kapgan Kağan’ın Çin’e karşı doğuda yürüttüğü mücadele devam ederken, batıda isyan eden Türgişler üzerine de sefer düzenlendi. Küçük Kağan İnel, Bilge Şad ve Tonyukuk’un idaresindeki Göktürk ordusu Altay Dağlarını aşarak Cungarya’daki Yarış Ovası’na ulaştı. Buradan Bolçu’ya ilerleyen ordu, Türgiş kuvvetlerini ağır bir yenilgiye uğrattı.
 
Bolçu’daki zaferin ardından Türgişlere bağlı Nu-shih-pi ve To-lu boyları yeniden Kapgan Kağan’ın hâkimiyetini tanıdı. Böylece Balkaş, İli, Isık Göl ve Talas çevresindeki Türk toplulukları Göktürk yönetimine bağlandı.
 
Göktürk kuvvetleri daha sonra Maveraünnehir yönünde ilerledi. Akınlar Kengü Tarban bölgesine, Otrar şehrine ve Arıs Irmağı çevresine kadar ulaştı.
 
Bu sırada Bilge Şad, 700 yılında Tangutlar üzerine sefer düzenledi. Sefer sonucunda Tangutların çocukları, kadınları, at sürüleri ve diğer malları ele geçirildi.
 
== Çin’e Yönelik Yeni Akınlar ==
Kapgan Kağan, Lung-you bölgesine düzenlediği akında on binden fazla at ele geçirdikten sonra ülkesine döndü. Bu saldırılar üzerine Çin yönetimi yeni askerî önlemler almaya başladı.
 
Çinli devlet adamı Wei Yüan-chung, Ling-wu bölgesi harekât ordusunun kumandanlığına getirildi. An-pei bölgesi büyük genel askerî valisi Hsiang Wan-tan ise T’ien-ping bölgesi birinci kumandanı olarak Çin kuvvetlerinin idaresini üstlendi.
 
Bilge ile Kül Tegin’in de katıldığı sefer sırasında Kül Tegin, Çinli kumandan Wei Yüan-chung’u esir alarak Kapgan Kağan’a sundu. Çin kuvvetleri başarı sağlayamayınca geri çekildi. Akınlarını tamamlayan Göktürk ordusu da 701 yılında kendi topraklarına döndü.
 
== Tonyukuk’un Batı Seferi ==
Batı yönündeki Göktürk harekâtı bu sırada devam ediyordu. Tonyukuk, İnel ve Bilge’nin idaresindeki Göktürk ordusu Seyhun kıyılarına ulaştı. Nehri geçen kuvvetler Maveraünnehir’deki Kızılkum Çölü’ne girdi.
 
İnel Kağan’ın kumandasındaki birliklerin bir kısmı burada bırakıldı. Tonyukuk ise güneye ilerleyerek Türgiş hükümdarı So-ke’nin idaresindeki Soğd halkını hâkimiyet altına aldı. Ek-Tağ’ı geçen Göktürk ordusu 701 yılında Demir Kapı’ya kadar ulaştı.
 
== 702 Yılı Çin Seferi ==
Kapgan Kağan, 702 yılının ilkbaharında Yen ve Hsia eyaletlerine saldırdı. Bu akınlarda yüz bin at ve koyun ele geçirildi. Ardından Shih-ling’e yönelen Göktürk kuvvetleri Ping eyaletini kuşattı.
 
İmparatoriçe Wu, saldırılar karşısında yeni savunma tedbirleri almaya çalıştı. Ancak oluşturulan Çin orduları Göktürk kuvvetleriyle karşılaşmaya cesaret edemedi. Göktürk ordusu daha sonra Tai ve Hsin bölgelerine girerek buralarda da yağma yaptı.
 
== Yeni Evlilik İttifakı Girişimi ==
Kapgan Kağan, 703 yılında Çin’e yönelik saldırılarını durdurarak politikasını değiştirdi. Baga Tarkan’ı elçi olarak Çin sarayına gönderdi ve yeni bir evlilik ittifakı teklifinde bulundu.
 
Bu defa damadın yalnızca Tang hanedanına mensup olması yeterli görülmüyor, aynı zamanda veliahdın oğlu olması isteniyordu. Kapgan’ın teklifi Çin sarayında görüşüldü. İmparatoriçe Wu, veliahtları huzuruna çağırarak konuyu değerlendirdi ve teklifin kabul edilmesine karar verildi.
 
Kapgan Kağan, teklifinin kabul edilmesi üzerine ileri gelen devlet adamlarından İ-li-t’an-kan’ı bin seçkin atla birlikte Çin sarayına gönderdi. Göktürk elçisi, Kapgan’ın teşekkürlerini imparatoriçeye iletti.
 
Elçi şerefine Su-yü-t’ing’de bir eğlence düzenlendi. Veliaht, başvezir ve saray görevlileri törene katıldı. Göktürk elçisine çeşitli hediyeler verildikten sonra ülkesine dönmesine izin verildi.
 
Kapgan Kağan da buna karşılık daha önce Göktürk ülkesinde tutulan Wu Yen-hsiou’yu serbest bıraktı.
 
Bu sırada Göktürk hâkimiyetine karşı ayaklanan Basmıllar yeniden itaat altına alındı.
 
== Çin'de Taht Değişikliği ve Bunun Göktürklere Etkisi ==
705 yılında İmparatoriçe Wu, tahtı Chung Tsung'a bıraktı. Böylece Göktürk-Çin ilişkilerinde yeni bir dönem başladı. Yeni imparatorun önceki yönetimden farklı bir siyaset izlemesi, iki devlet arasındaki ilişkileri de etkiledi.
705 yılında İmparatoriçe Wu, tahtı Chung Tsung'a bıraktı. Böylece Göktürk-Çin ilişkilerinde yeni bir dönem başladı. Yeni imparatorun önceki yönetimden farklı bir siyaset izlemesi, iki devlet arasındaki ilişkileri de etkiledi.


564. satır: 153. satır:
Bu tarihten sonra Göktürk ülkesinde art arda isyanların görülmesi ve Çin kaynaklarında Göktürk boylarını içeriden zayıflatmaya yönelik planların yer alması, Çin'in Göktürkler üzerindeki faaliyetlerini artırdığını göstermektedir.
Bu tarihten sonra Göktürk ülkesinde art arda isyanların görülmesi ve Çin kaynaklarında Göktürk boylarını içeriden zayıflatmaya yönelik planların yer alması, Çin'in Göktürkler üzerindeki faaliyetlerini artırdığını göstermektedir.


== Sınır Savunmalarının Güçlendirilmesi ==
=== Sınır Savunmalarının Güçlendirilmesi ===
707 yılında Çin yönetimi, kuzey sınırlarının savunmasını güçlendirmek amacıyla Chang Jen-tan'ı Shuo-fang bölgesi başkumandanlığına tayin etti.
707 yılında Çin yönetimi, kuzey sınırlarının savunmasını güçlendirmek amacıyla Chang Jen-tan'ı Shuo-fang bölgesi başkumandanlığına tayin etti.


573. satır: 162. satır:
Bunun yanında Çin'in An-hsi askerî valisi Niou Shih-chiang ile Türgişler arasında Hou-shao Kalesi yakınlarında yapılan savaşta Çin kuvvetleri yenildi ve vali hayatını kaybetti.
Bunun yanında Çin'in An-hsi askerî valisi Niou Shih-chiang ile Türgişler arasında Hou-shao Kalesi yakınlarında yapılan savaşta Çin kuvvetleri yenildi ve vali hayatını kaybetti.


== Boy İsyanları ==
=== Boy İsyanları ===
709 yılında Göktürk hâkimiyetine karşı ayaklanan Çikler ile Azlar yeniden itaat altına alındı. Bilge Şad'ın idaresindeki Göktürk ordusu, Kem-İrtiş bölgesindeki Çikleri ve Isık Göl'ün batısındaki Azları mağlup etti.
709 yılında Göktürk hâkimiyetine karşı ayaklanan Çikler ile Azlar yeniden itaat altına alındı. Bilge Şad'ın idaresindeki Göktürk ordusu, Kem-İrtiş bölgesindeki Çikleri ve Isık Göl'ün batısındaki Azları mağlup etti.


586. satır: 175. satır:
Bu siyaset değişikliğinde, aynı dönemde Bayırku ve Türgiş isyanlarının Göktürk Devleti'ni içeride zor durumda bırakmasının etkisi oldu.
Bu siyaset değişikliğinde, aynı dönemde Bayırku ve Türgiş isyanlarının Göktürk Devleti'ni içeride zor durumda bırakmasının etkisi oldu.


== İç İsyanlar ve Dış Gelişmeler ==
=== İç İsyanlar ve Dış Gelişmeler ===
Bu sırada Çinli generaller Sung Ch’üan ile T’ang Hsiou-ching başta olmak üzere bazı kumandanlar, Göktürklere bağlı Hsi topluluklarıyla Ling-hsing bölgesinde yaptıkları savaşta esir düştü. Daha sonra Hsi toplulukları tarafından Göktürklere teslim edilen bu generaller idam edildi. Bunun ardından sınır savunmasının sorumluluğu Kuo Yüan-chen’e verildi.
Bu sırada Çinli generaller Sung Ch’üan ile T’ang Hsiou-ching başta olmak üzere bazı kumandanlar, Göktürklere bağlı Hsi topluluklarıyla Ling-hsing bölgesinde yaptıkları savaşta esir düştü. Daha sonra Hsi toplulukları tarafından Göktürklere teslim edilen bu generaller idam edildi. Bunun ardından sınır savunmasının sorumluluğu Kuo Yüan-chen’e verildi.


603. satır: 192. satır:
713 yılında Karluklar da ayaklandı. Kapgan, Bilge ve Kül Tegin’in birlikte yönettiği Göktürk ordusu Tamug Iduk Baş’ta Karlukları mağlup etti. Yenilen Karlukların bir bölümü Çin’e sığındı.
713 yılında Karluklar da ayaklandı. Kapgan, Bilge ve Kül Tegin’in birlikte yönettiği Göktürk ordusu Tamug Iduk Baş’ta Karlukları mağlup etti. Yenilen Karlukların bir bölümü Çin’e sığındı.


== 714–715 Yıllarındaki Gelişmeler ==
714 yılında İnel Kağan, Tung-e Tegin ve Kapgan Kağan’ın kız kardeşinin eşi olan Huo-pa İlteber, süvarileriyle birlikte Pei-t’ing üzerine yürüdü. Kuşatma sırasında Tung-e Tegin kaleye yaklaşırken öldürüldü.
714 yılında İnel Kağan, Tung-e Tegin ve Kapgan Kağan’ın kız kardeşinin eşi olan Huo-pa İlteber, süvarileriyle birlikte Pei-t’ing üzerine yürüdü. Kuşatma sırasında Tung-e Tegin kaleye yaklaşırken öldürüldü.


616. satır: 204. satır:
Bu dönemde Çin kaynaklarına göre Kitanlar ile Hsiler de Göktürk hâkimiyetini kabul ederek Kapgan Kağan’a bağlandı. Göktürk ordusunun mevcudu dört yüz bin kişiye ulaşmıştı. Ancak Kapgan’ın sert yönetim anlayışı boylar arasında huzursuzluğun artmasına yol açtı.
Bu dönemde Çin kaynaklarına göre Kitanlar ile Hsiler de Göktürk hâkimiyetini kabul ederek Kapgan Kağan’a bağlandı. Göktürk ordusunun mevcudu dört yüz bin kişiye ulaşmıştı. Ancak Kapgan’ın sert yönetim anlayışı boylar arasında huzursuzluğun artmasına yol açtı.


== Boyların Çin’e Yönelmesi ==
=== Boyların Çin’e Yönelmesi ===
715 yılında On Ok teşkilatına bağlı bazı Tu-lu ve Nu-shih-pi beyleri ile Karluklar başta olmak üzere çeşitli Türk boyları Çin ile ittifak kurmak amacıyla başvuruda bulundu. Çin yönetimi bu talepleri kabul ederek söz konusu boyları Göktürk ülkesi sınırları içinde stratejik bölgelere yerleştirmeyi tercih etti. Böylece hem sınır güvenliğini güçlendirmeyi hem de Göktürk Devleti üzerindeki baskıyı artırmayı amaçladı.
715 yılında On Ok teşkilatına bağlı bazı Tu-lu ve Nu-shih-pi beyleri ile Karluklar başta olmak üzere çeşitli Türk boyları Çin ile ittifak kurmak amacıyla başvuruda bulundu. Çin yönetimi bu talepleri kabul ederek söz konusu boyları Göktürk ülkesi sınırları içinde stratejik bölgelere yerleştirmeyi tercih etti. Böylece hem sınır güvenliğini güçlendirmeyi hem de Göktürk Devleti üzerindeki baskıyı artırmayı amaçladı.


633. satır: 221. satır:
Bununla birlikte Çin yönetimi, kuzey sınırlarında yeni savunma tedbirleri alarak olası Göktürk akınlarına karşı hazırlıklarını sürdürdü.
Bununla birlikte Çin yönetimi, kuzey sınırlarında yeni savunma tedbirleri alarak olası Göktürk akınlarına karşı hazırlıklarını sürdürdü.


== Kapgan Kağan'ın Ölümü ==
=== Kapgan Kağan'ın Ölümü ===
Tang İmparatoru Hsüan Tsung, Kapgan Kağan'ı tamamen ortadan kaldırmayı veya ele geçirmeyi amaçlıyordu. Bu doğrultuda daha önce Tang Hanedanı ile ittifak kuran ve Çin tarafından çeşitli unvanlarla ödüllendirilen Türk boylarının reislerine yeniden unvanlar ve hediyeler gönderildi. Böylece bu toplulukların Kapgan'a karşı harekete geçirilmesi hedeflendi.
Tang İmparatoru Hsüan Tsung, Kapgan Kağan'ı tamamen ortadan kaldırmayı veya ele geçirmeyi amaçlıyordu. Bu doğrultuda daha önce Tang Hanedanı ile ittifak kuran ve Çin tarafından çeşitli unvanlarla ödüllendirilen Türk boylarının reislerine yeniden unvanlar ve hediyeler gönderildi. Böylece bu toplulukların Kapgan'a karşı harekete geçirilmesi hedeflendi.


646. satır: 234. satır:
Kapgan'ın ölümünden sonra daha önce '''Küçük Kağan''' unvanını taşıyan oğlu İnel tahta geçti. Ancak kısa süre sonra Kutlug Kağan'ın oğlu Kül Tegin bir darbe gerçekleştirerek İnel'i ve ailesini ortadan kaldırdı. Ardından ağabeyi Bilge'yi kağan ilan ederek II. Göktürk Kağanlığı'nda yeni bir dönem başlattı.
Kapgan'ın ölümünden sonra daha önce '''Küçük Kağan''' unvanını taşıyan oğlu İnel tahta geçti. Ancak kısa süre sonra Kutlug Kağan'ın oğlu Kül Tegin bir darbe gerçekleştirerek İnel'i ve ailesini ortadan kaldırdı. Ardından ağabeyi Bilge'yi kağan ilan ederek II. Göktürk Kağanlığı'nda yeni bir dönem başlattı.


== Kağan Olmadan Önce Bilge’nin Faaliyetleri ==
== Bilge Kağan Dönemi ==
Bilge, amcası Kapgan Kağan’ın ölümünün ardından tahta çıkan İnel’in devlet yönetiminde başarı gösterememesi üzerine Kül Tegin’in gerçekleştirdiği müdahale sonucunda 716 yılında kağan oldu. Ancak onun devlet hizmeti çok daha önce, henüz on dört yaşındayken başlamıştı.
Bilge Kağan, amcası Kapgan Kağan'ın ölümünden sonra tahta çıkan İnel'in devlet yönetiminde başarısız olması üzerine Kül Tegin'in müdahalesiyle 716 yılında kağan oldu. Ancak devlet hizmetine çok daha önce, on dört yaşındayken başlamıştı.
 
683 yılında doğan Bilge, sekiz yaşında babası Kutlug Kağan’ı kaybetti. Kendisinden bir yaş küçük olan kardeşi Kül Tegin ile birlikte yetim kaldı. Kutlug’un ölümünden sonra töre gereğince kağanlık makamına amcaları Kapgan geçti. Bilge bu sırada Tegin unvanını taşıyordu.
 
Bilge, 697 yılında on dört yaşındayken Tarduş halkının başına şad olarak tayin edildi. Tarduşların bu dönemde Altay Dağlarının güneybatısı ile İrtiş Irmağı çevresinde yaşadıkları kabul edilmektedir. Bilge, bu göreve getirildikten Kapgan Kağan’ın 716 yılındaki ölümüne kadar geçen sürede devletin doğu ve batı yönlerindeki çok sayıda askerî harekâta katıldı.
 
Bu dönemde Göktürk kuvvetleri doğuda Sarı Irmak ve Shantung Ovası’na, batıda Demir Kapı’ya, kuzeyde ise Kögmen Dağlarının ötesindeki Kırgız ülkesine kadar ulaştı. Bilge’nin anlatımına göre toplam yirmi beş sefer düzenlendi ve çeşitli topluluklarla üç kez büyük savaş yapıldı.
 
Tonyukuk’un idaresinde Bilge ile Kapgan’ın oğlu İnel, batı yönündeki orduların yönetiminde görev aldı. 699 yılında Türgişlerin önderliğindeki On Ok toplulukları yeniden Göktürk hâkimiyetine bağlandı. Türgiş hükümdarı Wu-chih-le ile yabgusu yakalanarak öldürüldü. Bilge, Türgişlerin Batı Göktürklerinin devamı olduğunu belirterek bu çatışmalardan duyduğu üzüntüyü ifade etti. Ardından Azlar ile Kırgızlar yeniden düzene sokuldu.
 
Bilge, 700 yılında Tangutlar üzerine sefer düzenledi. Tangutlar yenilgiye uğratıldı; çocukları, kadınları, at sürüleri ve diğer malları ele geçirildi.
 
701 yılında Kapgan Kağan’ın Ordos bölgesine düzenlediği sefere Bilge ile Kül Tegin de katıldı. Tang imparatorunun gönderdiği elli bin kişilik ordunun kumandanı Ong Tutuk, Kül Tegin tarafından yakalanarak Kapgan Kağan’a sunuldu. Bilge, Çin ordusunun bu savaşta ortadan kaldırıldığını bildirmektedir.
 
703 yılında Bilge, kendisine akraba saydığı Basmılların Iduk Kut unvanlı yöneticisi üzerine yürüdü. Seferin sebebi, Basmılların Göktürk Devleti’ne vermesi gereken vergiyi ödememesiydi. Basmılların yeniden itaat altına alınmasının ardından vergi toplanmaya devam edildi.
 
705 yılında Bilge, Çinli kumandan Sha-to Chung-i’nin ordusuyla savaştı. Çarpışmalar sonucunda Çin kuvvetleri ağır kayıplar verdi.
 
709 yılında Bilge, daha önce Göktürk hâkimiyetine alınan Kırgızlar ile Çiklerin yeniden ayaklanması üzerine sefere çıktı. Kem Irmağı’nı geçerek Çiklerle Orpen’de savaştı. Ardından Azları yeniden itaat altına aldı.
 
710 yılında Kırgızlar üzerine yeni bir sefer düzenlendi. Göktürk ordusu Kögmen Dağlarını güç şartlar altında aşarak Kırgızlara ani bir baskın yaptı. Songa Dağlarında meydana gelen savaşta Kırgız kağanı öldürüldü ve ülke ele geçirildi.
 
Aynı yıl Bilge, Altay Dağlarını ve İrtiş Irmağı’nı geçerek Türgişler üzerine yürüdü. Türgiş kuvvetleri önce baskına uğratıldı. Ardından Bolçu’da yapılan savaşta Türgiş kağanı, yabgusu ve şadı öldürüldü.


713 yılında Beşbalık üzerine sefer düzenleyen Bilge, burada altı kez savaştı. Şehre baskı yapan düşman kuvvetlerini yenerek kendisini yardıma çağıran Beşbalık halkını kurtardı.
683 yılında doğan Bilge, sekiz yaşında babası Kutlug Kağan'ı kaybetti. Kendisinden bir yaş küçük olan kardeşi Kül Tegin ile yetim kaldı. Kutlug'un ölümünün ardından töre gereğince kağan olan amcası Kapgan döneminde '''Tegin'''unvanını taşıdı.


== Karluk ve Oğuz İsyanlarıyla Mücadele ==
Bilge, 697 yılında on dört yaşındayken Tarduşların şadı oldu. Altay Dağlarının güneybatısı ile İrtiş Irmağı çevresinde yaşayan Tarduşları yönetirken, Kapgan'ın ölümüne kadar devletin doğu ve batı yönlerindeki çok sayıda askerî harekâta katıldı. Bu dönemde Göktürk orduları doğuda Sarı Irmak ve Shantung Ovası'na, batıda Demir Kapı'ya, kuzeyde ise Kögmen Dağlarının ötesindeki Kırgız ülkesine kadar ulaştı. Bilge'nin ifadesine göre bu yıllarda yirmi beş sefer düzenlenmiş ve üç büyük savaş yapılmıştır.
714 yılında Karlukların ayaklanması üzerine Bilge onların üzerine yürüdü. Tamıg Iduk Baş’ta yapılan savaşta Karluklar yenilgiye uğratıldı. Ancak bir süre sonra yeniden toparlandılar. Bu sırada Basmıllar da harekete geçmiş, Dokuz Oğuzlar ise Göktürk Devleti’ne karşı düşmanca bir tutum almıştı.


Bilge, bir yıl içinde Dokuz Oğuzlarla dört kez savaşmak zorunda kaldı. İlk çarpışma Togu Balık’ta meydana geldi. Göktürk ordusu Tola Irmağı’nı askerleri yüzdürerek geçti ve düşmanla savaştı. İkinci savaş Antargu’da yapıldı ve Oğuzlar yeniden mağlup edildi. Üçüncü çarpışma Çuş Irmağı’nın kaynağında gerçekleşti. Bu savaşta Göktürk ordusunun safları başlangıçta dağıldıysa da düşman daha sonra geri püskürtüldü. Tongra boyuna mensup savaşçıların bir bölümü de yenilgiye uğratıldı. Dördüncü savaş Ezgenti Kadız’da yapıldı ve Oğuz kuvvetleri burada da mağlup edildi.
Tonyukuk'un idaresinde Bilge ile İnel batı ordularını yönetti. 699 yılında Türgişlerin önderliğindeki On Ok toplulukları yeniden Göktürk hâkimiyetine alındı; Türgiş hükümdarı Wu-chih-le ile yabgusu öldürüldü. Bilge, Batı Göktürklerinin devamı olarak gördüğü Türgişlerle savaşmaktan duyduğu üzüntüyü dile getirirken, ardından Azlar ve Kırgızlar yeniden itaat altına alındı.


715 yılında Bilge, Amgı Kalesi’nde kışladığı sırada kıtlık yaşandı. Aynı yılın ilkbaharında Oğuzlar üzerine yeni bir sefer düzenlendi. Göktürk ordusunun bir bölümü sefere çıkmış, diğer bölümü ise merkezde kalmıştı. Bu sırada üç Oğuz ordusu Göktürk karargâhına ani bir baskın düzenledi.
700 yılında Tangutlar üzerine düzenlenen seferde Tangutlar yenilgiye uğratıldı; çocukları, kadınları, at sürüleri ve diğer malları ele geçirildi.


Oğuz kuvvetlerinin bir kısmı Bilge ile Kül Tegin’in karargâhını ve ailelerinin bulunduğu bölümü yağmalamaya yönelirken diğerleri Göktürk askerlerine saldırdı. Bilge ve Kül Tegin ağır bir tehlikeyle karşı karşıya kaldı. Karargâhın savunmasını üstlenen Kül Tegin, saldıran kuvvetleri geri püskürtmeyi başardı.
701 yılında Kapgan Kağan'ın Ordos seferine Bilge ile Kül Tegin de katıldı. Tang imparatorunun gönderdiği elli bin kişilik ordunun kumandanı Ong Tutuk, Kül Tegin tarafından esir alınarak Kapgan'ın huzuruna çıkarıldı. Bilge, bu savaşta Çin ordusunun dağıtıldığını belirtmektedir.


Bilge, bu mücadeleyi anlatırken kendisiyle kardeşinin çabaları olmasaydı Türk halkının yok olacağını belirtmektedir. Ardından Oğuzlar, Dokuz Tatarlarla birlikte yeniden saldırıya geçti. Ağu’da yapılan iki savaşta bu kuvvetler de yenilgiye uğratıldı ve ülkeleri Göktürk hâkimiyetine alındı.
703 yılında Bilge, vergisini ödemeyen ve akraba saydığı Basmılların Iduk Kut unvanlı yöneticisi üzerine yürüyerek onları yeniden itaat altına aldı.


716 yılında Dokuz Oğuzların bir bölümü yurtlarını terk ederek Çin’e sığındı. Son yıllarda art arda meydana gelen boy ayaklanmaları, II. Göktürk Kağanlığı’nda merkezî otoritenin büyük ölçüde zayıfladığını göstermektedir. Bu isyanların bastırılmasında Bilge ile Kül Tegin belirleyici rol üstlendi.
705 yılında Çinli kumandan Sha-to Chung-i'nin ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı.


== Kül Tegin'in Faaliyetleri ==
709 yılında Kırgızlar ile Çiklerin ayaklanması üzerine Kem Irmağı'nı geçerek Orpen'de Çiklerle savaştı; ardından Azları yeniden itaat altına aldı.
Kül Tegin'in 684 yılında doğduğu anlaşılmaktadır. Kaynaklarda onun ilk belirgin askerî başarısı, 700-701 yıllarında Çin'e karşı düzenlenen sefer sırasında kaydedilir. Ancak bundan önceki askerî harekâtlara da katılmış olması muhtemeldir. Kaynaklarda adı geçmemesi, bu dönemde öne çıkan bir başarısının kaydedilmemiş olmasından kaynaklanmaktadır.


Kapgan Kağan'ın idaresinde gerçekleştirilen Altı Çub Soğdakları seferine Bilge ile birlikte katılan Kül Tegin, ardından Çinli kumandan Wei Yüan-chung'un elli bin kişilik ordusuyla yapılan savaşta önemli rol oynadı. Çarpışmalar sırasında atını kaybetmesine rağmen yaya olarak savaşmaya devam etti ve Çinli kumandanın yeğenini esir alarak Kapgan Kağan'ın huzuruna çıkardı. Savaşın sonunda Çin ordusu ağır bir yenilgiye uğratıldı.
710 yılında Kögmen Dağlarını aşan Göktürk ordusu Kırgızlara ani bir baskın düzenledi. Songa Dağları'ndaki savaşta Kırgız kağanı öldürüldü ve ülke ele geçirildi. Aynı yıl Altay Dağları ile İrtiş Irmağı'nı aşarak Türgişler üzerine yürüyen Bilge, Bolçu Savaşı'nda Türgiş kağanı, yabgusu ve şadını öldürdü.


705 yılında Çinli kumandan Sha-to Chung-i'ye karşı yapılan savaşta da ön saflarda yer aldı. Çatışmalar sırasında art arda üç farklı ata binerek hücum etti. Bindiği atların tamamı savaşta öldü. Kendisi zırhına ve kaftanına isabet eden çok sayıda oka rağmen savaşmaya devam etti. Sonunda Çin ordusu ağır bir yenilgiye uğratıldı.
713 yılında Beşbalık üzerine sefer düzenleyen Bilge, burada altı kez savaşarak şehri kuşatan kuvvetleri yenilgiye uğrattı ve yardım isteyen Beşbalık halkını kurtardı.


710 yılından önce Türgi Yargun Gölü çevresinde Bayırkuların Uluğ Erkin'i ile yapılan savaşta da önemli başarılar kazandı. Yenilen Bayırku kuvvetlerinin başındaki Uluğ Erkin, az sayıdaki adamıyla kaçmayı başardı.
=== Karluk ve Oğuz İsyanlarıyla Mücadele ===
714 yılında Karlukların ayaklanması üzerine Bilge onların üzerine yürüdü. Tamıg Iduk Baş'ta yapılan savaşta Karluklar yenilgiye uğratıldıysa da kısa süre sonra yeniden toparlandı. Bu sırada Basmıllar harekete geçerken Dokuz Oğuzlar da Göktürk Devleti'ne karşı düşmanca bir tutum aldı.


710 yılındaki Kırgız seferinin ardından düzenlenen Türgiş seferlerine de katılan Kül Tegin, bu mücadelelerde çok sayıda başarı elde etti. Azların yöneticisini bizzat esir aldı. Yenilen Türgiş kuvvetlerinin kalan kısmı etkisiz hâle getirildi ve Tabar bölgesine yerleştirildi.
Bilge, bir yıl içinde Dokuz Oğuzlarla dört kez savaştı. İlk çarpışma Togu Balık'ta gerçekleşti; Göktürk ordusu Tola Irmağı'nı yüzerek geçip düşmanla savaştı. İkinci savaş Antargu'da, üçüncüsü Çuş Irmağı'nın kaynağında yapıldı. Bu son savaşta Göktürk safları başlangıçta dağıldıysa da toparlanarak düşmanı geri püskürttü; Tongra boyuna mensup savaşçıların bir bölümü de yenilgiye uğratıldı. Dördüncü savaş Ezgenti Kadız'da yapıldı ve Oğuzlar burada da mağlup edildi.


Demir Kapı seferinden sonra Türgişler yeniden ayaklanınca Kül Tegin, az sayıdaki kuvvetle onların üzerine gönderildi. Sayıca üstün düşman karşısında yapılan savaşta Alp Salçı Kır adlı atına binerek çarpıştı ve Türgişleri bir kez daha mağlup etti.
715 yılında Bilge, Amgı Kalesi'nde kışladığı sırada kıtlık yaşandı. İlkbaharda Oğuzlar üzerine yeni bir sefer düzenlenirken Göktürk ordusunun bir bölümü harekâta çıktı, diğer bölümü ise merkezde kaldı. Bundan yararlanan üç Oğuz ordusu karargâha ani bir baskın düzenledi. Oğuzların bir kısmı Bilge ile Kül Tegin'in karargâhını ve ailelerinin bulunduğu bölümü yağmalamaya çalışırken diğerleri Göktürk kuvvetlerine saldırdı. Karargâhın savunmasını üstlenen Kül Tegin saldırıyı püskürterek büyük bir felaketi önledi.


Daha sonra Koşu Tutuk ile yapılan savaşta da önemli başarılar kazandı ve çok sayıda düşman askerini etkisiz hâle getirdi.
Bilge, bu mücadelede kendisi ile Kül Tegin'in çabaları olmasaydı Türk halkının yok olacağını belirtmektedir. Ardından Oğuzlar, Dokuz Tatarlarla birlikte yeniden saldırıya geçti. Ağu'da yapılan iki savaşta bu kuvvetler de yenilgiye uğratıldı ve ülkeleri Göktürk hâkimiyetine alındı.


714 yılında patlak veren Karluk isyanının bastırılmasında başlıca görevlerden birini üstlendi. Tamıg Iduk Baş'ta Karluklarla savaştı. Ardından isyan eden Azlar üzerine yürüdü. Kara Göl yakınındaki savaşta Azların İlteber unvanlı yöneticisini sağ olarak ele geçirdi ve boyu ağır bir yenilgiye uğrattı.
716 yılında Dokuz Oğuzların bir bölümü yurtlarını terk ederek Çin'e sığındı. Son yıllarda art arda yaşanan boy ayaklanmaları II. Göktürk Kağanlığı'nda merkezî otoritenin önemli ölçüde zayıfladığını gösterirken, bu isyanların bastırılmasında Bilge ile Kül Tegin belirleyici rol oynadı.


II. Göktürk Kağanlığı'nın ardı ardına çıkan boy isyanlarıyla sarsıldığı dönemde Dokuz Oğuzlar da ayaklandı. Önce İzgiller mağlup edildi. Daha sonra Dokuz Oğuzlarla aynı yıl içinde Togu Balık, Koşulgak, Bolçu, Çuş Başı ve Ezgenti Kadız'da art arda savaşlar yapıldı.
=== Kül Tegin'in Faaliyetleri ===
Kül Tegin'in 684 yılında doğduğu anlaşılmaktadır. Kaynaklarda adı ilk defa 700-701 yıllarında Çin'e karşı düzenlenen sefer sırasında öne çıkmakla birlikte, daha önceki askerî harekâtlara da katılmış olması muhtemeldir.


Oğuzların Göktürk karargâhına düzenlediği baskın sırasında Kül Tegin belirleyici bir rol oynadı. Karargâhı savunarak saldırıyı püskürttü. Öksüz Kır adlı atına binerek hücuma geçti ve dokuz düşman savaşçısını mızrakladı. Bu sayede karargâh ele geçirilmekten kurtuldu; hükümdar ailesinin kadınlarının ve diğer yakınlarının esir düşmesi önlendi.
Kapgan Kağan'ın idaresinde gerçekleştirilen Altı Çub Soğdakları seferine Bilge ile birlikte katılan Kül Tegin, ardından Çinli kumandan Wei Yüan-chung'un elli bin kişilik ordusuyla yapılan savaşta öne çıktı. Atını kaybetmesine rağmen yaya olarak çarpışmayı sürdürdü, kumandanın yeğenini esir alarak Kapgan Kağan'ın huzuruna çıkardı ve Çin ordusunun yenilgiye uğratılmasında önemli rol oynadı.


Bilge Kağan, kardeşinin bu mücadeledeki rolünü özellikle vurgulayarak, Kül Tegin'in müdahalesi olmasaydı kendilerinin ve Türk halkının büyük bir felaketle karşılaşacağını ifade etmektedir.
705 yılında Çinli kumandan Sha-to Chung-i'ye karşı yapılan savaşta da ön saflarda yer aldı. Çarpışma sırasında art arda üç ata bindi; bindiği atların tamamı öldürülmesine ve zırhı ile kaftanına çok sayıda ok isabet etmesine rağmen savaşmayı sürdürdü. Muharebe Çin ordusunun ağır yenilgisiyle sonuçlandı.


Çin kaynakları da Kül Tegin'i olağanüstü bir asker, savaş sanatında üstün yetenekli ve seçkin bir komutan olarak tanımlamaktadır. Bu değerlendirmeler, Göktürk yazıtlarında anlatılan askerî başarılarla uyumludur.
710 yılından önce Türgi Yargun Gölü çevresinde Bayırkuların Uluğ Erkin'i ile yapılan savaşta başarı kazandı; yenilen Uluğ Erkin az sayıdaki adamıyla kaçabildi.


== Bilge Kağan'ın Tahta Çıkışı ==
710 yılındaki Kırgız seferinin ardından düzenlenen Türgiş seferlerine katılan Kül Tegin, Azların yöneticisini bizzat esir aldı. Türgiş kuvvetlerinin kalan kısmı etkisiz hâle getirilerek Tabar bölgesine yerleştirildi. Demir Kapı seferinden sonra yeniden ayaklanan Türgişler üzerine az sayıdaki kuvvetle gönderilen Kül Tegin, Alp Salçı Kır adlı atına binerek sayıca üstün düşmanı bir kez daha yenilgiye uğrattı. Daha sonra Koşu Tutuk'a karşı yapılan savaşta da önemli başarılar kazandı.
Kapgan Kağan'ın son yıllarında izlediği sert yönetim anlayışı ve Çin'in teşvikleri sonucunda, II. Göktürk Kağanlığı'na bağlı birçok boy peş peşe ayaklandı. Özellikle 711 yılından itibaren Türgiş, Karluk, Dokuz Oğuz ve diğer boyların isyanları devletin siyasî birliğini ciddi biçimde zayıflattı. Bir isyan bastırılmadan yenisi ortaya çıkıyor, bu durum merkezi otoriteyi giderek daha fazla sarsıyordu.


716 yılında Bayırkular üzerine düzenlediği seferde zafer kazanan Kapgan Kağan, dönüş yolunda yeterli güvenlik tedbiri almadan az sayıdaki maiyetiyle ilerlerken Söğüt Ormanı civarında Bayırkuların ani saldırısına uğrayarak hayatını kaybetti. Bayırkuların yanında bulunan Çinli görevli Ho Ling-ch'üan, Kapgan Kağan'ın kesilen başını Tang sarayına götürdü.
714 yılında Karluk isyanının bastırılmasında başlıca rolü üstlenen Kül Tegin, Tamıg Iduk Baş'ta Karlukları yenilgiye uğrattı. Ardından Azlar üzerine yürüyerek Kara Göl yakınındaki savaşta İlteber unvanlı yöneticilerini sağ ele geçirdi.


Kapgan Kağan'ın ölümünün ardından II. Göktürk Kağanlığı tahtına oğlu İnel geçti. İnel, 699 yılından beri "Küçük Kağan" unvanını taşıyor ve geleceğin hükümdarı olarak yetiştiriliyordu. Aynı dönemde Kapgan Kağan, kardeşi Tu-hsi-fu'yu Doğu Kanadı Şadı, Kutlug Kağan'ın oğlu Bilge'yi ise Batı Kanadı Şadı olarak görevlendirmiş, İnel'i de her ikisinin üzerinde Küçük Kağan makamına getirmişti. On Okların idaresi de İnel'e bırakılmıştı.
Aynı dönemde Dokuz Oğuzların ayaklanması üzerine önce İzgiller mağlup edildi; ardından Togu Balık, Koşulgak, Bolçu, Çuş Başı ve Ezgenti Kadız'da art arda yapılan savaşlarda Oğuz kuvvetleri yenilgiye uğratıldı.


Buna rağmen kaynaklarda İnel'in askerî veya siyasî bakımdan dikkate değer bir başarısından söz edilmez. Adının geçtiği başlıca olay, 714 yılında Tongra Tegin ve Huo-pa İlteber ile birlikte Beşbalık'ın kuzeyine düzenlenen seferdir. Bu harekât sırasında Tongra Tegin öldürülmüş, Huo-pa İlteber ise başarısızlığın ardından Çin'e sığınmıştır.
Oğuzların Göktürk karargâhına düzenlediği baskında Kül Tegin savunmayı üstlenerek saldırıyı püskürttü. Öksüz Kır adlı atına binip hücuma geçerek dokuz düşman savaşçısını mızrakladı ve karargâhın ele geçirilmesini, hükümdar ailesinin ise esir düşmesini önledi. Bilge Kağan, bu müdahale olmasaydı kendilerinin ve Türk halkının büyük bir felaketle karşılaşacağını belirtmektedir.


Kapgan Kağan'ın ölümünden sonra devam eden boy isyanları karşısında İnel'in etkili bir yönetim sergileyememesi üzerine Kül Tegin harekete geçti. Kendi taraftarlarını toplayarak İnel'i ve onu destekleyen grubu etkisiz hâle getirdi. Ardından ağabeyi Mo-chü-lien'i tahta çıkardı. Hükümdar olduktan sonra Mo-chü-lien, '''Bilge Kağan''' unvanını aldı.
Çin kaynakları da Kül Tegin'i olağanüstü bir asker, savaş sanatında üstün yetenekli ve seçkin bir komutan olarak tanımlamaktadır. Bu değerlendirmeler, Göktürk yazıtlarında anlatılan askerî başarılarla örtüşmektedir.


Çin kaynaklarında Bilge Kağan'ın adı '''Mo-chü-lien''' olarak kaydedilmiş, kağan olmadan önce ise daha çok '''Hsiao-sha (Küçük Şad)''' unvanıyla anıldığı belirtilmiştir. Aynı kaynaklar onun yumuşak huylu ve insanlara yakın bir kişiliğe sahip olduğunu bildirirken, tahta çıkışını da kardeşi Kül Tegin'in gerçekleştirdiği müdahaleye bağlamaktadır.
=== Bilge Kağan'ın Tahta Çıkışı ===
Kapgan Kağan'ın son yıllarında izlediği sert yönetim ve Çin'in teşvikleri sonucunda II. Göktürk Kağanlığı'na bağlı birçok boy peş peşe ayaklandı. Özellikle 711 yılından itibaren Türgiş, Karluk, Dokuz Oğuz ve diğer boyların isyanları devletin siyasî birliğini ciddi biçimde zayıflattı; biri bastırılmadan yenisinin başlaması merkezî otoriteyi giderek sarstı.


Bilge Kağan'ın hükümdar olmasının ardından Kül Tegin, '''Sol Bilge Prensi''' unvanını aldı ve devletin askerî işlerinin başına geçti.
716 yılında Bayırkular üzerine düzenlediği seferden zaferle dönen Kapgan Kağan, Söğüt Ormanı civarında maiyetiyle birlikte ilerlerken Bayırkuların ani baskınına uğrayarak öldürüldü. Bayırkuların yanında bulunan Çinli görevli Ho Ling-ch'üan, kesilen başını Tang sarayına götürdü.


Taht değişikliği sırasında Kapgan Kağan döneminin ileri gelen devlet adamlarının büyük bölümü ortadan kaldırıldı. Çin kaynaklarında yalnızca Tonyukuk'un sağ bırakıldığı belirtilmektedir. Bunun nedeni olarak Bilge Kağan'ın kayınpederi olması gösterilse de, Tonyukuk'un uzun yıllara dayanan devlet tecrübesi, halk arasındaki itibarı ve II. Göktürk Kağanlığı'nın kuruluşundan itibaren üstlendiği önemli görevler de onun görevde kalmasında etkili olmuştur. Nitekim Bilge Kağan döneminde devlet siyasetinin belirlenmesinde Tonyukuk yeniden önemli rol üstlenecektir.
Kapgan'ın ölümünün ardından tahta oğlu İnel geçti. 699 yılından beri '''Küçük Kağan''' unvanını taşıyan İnel, geleceğin hükümdarı olarak yetiştirilmiş; Kapgan tarafından kardeşi Tu-hsi-fu Doğu Kanadı Şadı, Kutlug Kağan'ın oğlu Bilge ise Batı Kanadı Şadı yapılırken, her ikisinin üzerinde '''Küçük Kağan''' makamına yükseltilmiş ve On Okların idaresi de kendisine verilmişti.


== Boy İsyanlarının Devam Etmesi ve Tonyukuk'un Yeniden Devlet Yönetimine Getirilmesi ==
Buna rağmen kaynaklarda İnel'in askerî veya siyasî bakımdan dikkate değer bir başarısından söz edilmez. Adının geçtiği başlıca olay, 714 yılında Tongra Tegin ve Huo-pa İlteber ile birlikte Beşbalık'ın kuzeyine düzenlenen seferdir. Bu harekâtta Tongra Tegin öldürülmüş, Huo-pa İlteber ise başarısızlığın ardından Çin'e sığınmıştır.
Bilge Kağan'ın tahta çıkmasıyla birlikte II. Göktürk Kağanlığı'nda hükümdar değişmiş olsa da boy isyanları sona ermedi.


717 yılında ülkenin batısında yaşayan Kara Türgişler, Su-lu'nun önderliğinde bağımsızlıklarını ilan ettiler. Daha önce '''çor''' unvanını taşıyan Su-lu, kağanlığını ilan ettikten sonra merkezini Talas Irmağı'nın kuzeybatısındaki Balasagun'a taşıdı. Türgiş Devleti daha sonraki yıllarda Mâverâünnehir'e ilerlemeye çalışan Arap kuvvetlerine karşı önemli bir güç hâline geldi.
Boy isyanları karşısında etkili bir yönetim sergileyemeyen İnel, Kül Tegin'in müdahalesiyle tahttan indirildi. Kül Tegin, ağabeyi Mo-chü-lien'i kağan ilan etti; o da hükümdar olduktan sonra '''Bilge Kağan''' unvanını aldı.


Bilge Kağan, hükümdar olduktan sonra devlet düzenini yeniden kurmaya ve töreyi uygulamaya öncelik verdi. İlk askerî harekâtlarından birinde Selenga Irmağı boyunca ilerleyerek Karagan Geçidi'nde Uygurları ağır bir yenilgiye uğrattı. Uygur İlteberi doğuya kaçarken, çok sayıda at sürüsü Göktürklerin eline geçti. Bilge, kıtlık nedeniyle sıkıntı yaşayan halkın bu ganimet sayesinde ihtiyaçlarını karşıladığını belirtmektedir.
Çin kaynaklarında Bilge Kağan'ın adı '''Mo-chü-lien''', kağan olmadan önceki unvanı ise '''Hsiao-sha (Küçük Şad)''' olarak kaydedilir. Aynı kaynaklar onu yumuşak huylu ve halka yakın bir hükümdar olarak tanıtırken, tahta çıkışını Kül Tegin'in müdahalesine bağlamaktadır. Bilge Kağan'ın hükümdar olmasının ardından Kül Tegin '''Sol Bilge Prensi''' unvanını alarak ordunun başına geçti.


717 yılında uzun süredir Göktürk Devleti'ne karşı mücadele eden Oğuzların bir bölümü Çin'e sığındı. Bilge Kağan bu gelişmeden duyduğu üzüntüyü ifade ederken, geride kalan malların, hayvanların ve ailelerin Göktürklerin eline geçtiğini kaydeder.
Taht değişikliği sırasında Kapgan döneminin ileri gelen devlet adamlarının büyük bölümü ortadan kaldırıldı. Çin kaynaklarına göre yalnızca Tonyukuk görevini korudu. Bunun, Bilge Kağan'ın kayınpederi olmasının yanı sıra uzun yıllara dayanan devlet tecrübesi, halk arasındaki itibarı ve II. Göktürk Kağanlığı'nın kuruluşundan beri üstlendiği rol sayesinde gerçekleştiği anlaşılmaktadır. Nitekim Bilge Kağan döneminde devlet siyasetinin belirlenmesinde yeniden başlıca isimlerden biri oldu.


Çin kaynakları da Bilge Kağan'ın tahta çıkışından sonra Türgişlerin bağımsızlığını ilan ettiğini, Kitanlar ile Tatabıların Tang Devleti'ne bağlandığını ve bazı Göktürk boylarının merkezi yönetime olan güvenlerini kaybederek devletten uzaklaştıklarını bildirmektedir.
=== Boy İsyanlarının Devam Etmesi ve Tonyukuk'un Yeniden Devlet Yönetimine Getirilmesi ===
Bilge Kağan'ın tahta çıkmasıyla II. Göktürk Kağanlığı'nda hükümdar değişmiş olsa da boy isyanları sona ermedi.


Yaklaşık on yıldır süren savaşlar ve aralıksız devam eden boy isyanları, II. Göktürk Kağanlığı'nın siyasi bütünlüğünü önemli ölçüde zayıflatmıştı. Bu şartlar altında Bilge Kağan, devletin yeniden güçlenebilmesi için tecrübeli devlet adamı Tonyukuk'u yeniden göreve çağırdı.
717 yılında ülkenin batısındaki Kara Türgişler, Su-lu'nun önderliğinde bağımsızlıklarını ilan etti. Daha önce '''çor''' unvanını taşıyan Su-lu, kağanlığını ilan ettikten sonra merkezini Talas Irmağı'nın kuzeybatısındaki Balasagun'a taşıdı. Türgiş Devleti sonraki yıllarda Mâverâünnehir'e ilerleyen Arap kuvvetlerine karşı önemli bir güç hâline geldi.


Yetmiş yaşını aşmış olmasına rağmen Tonyukuk, sahip olduğu askerî ve siyasî tecrübesiyle devlet yönetiminde yeniden belirleyici bir konuma getirildi. Kaynaklarda onun görevi, devletin genel stratejisini belirleyen ve siyaseti planlayan kişi olarak tanımlanmaktadır.
Bilge Kağan, hükümdar olduktan sonra devlet düzenini yeniden kurmaya ve töreyi uygulamaya öncelik verdi. İlk seferlerinden birinde Selenga Irmağı boyunca ilerleyerek Karagan Geçidi'nde Uygurları ağır yenilgiye uğrattı. Uygur İlteberi doğuya kaçarken çok sayıda at sürüsü Göktürklerin eline geçti. Bilge, kıtlık çeken halkın bu ganimet sayesinde ihtiyaçlarını karşıladığını belirtmektedir.


717 yılının yazında Tatabıların Tang Devleti'ne bağlanması üzerine Bilge Kağan onların üzerine bir sefer düzenledi. Yapılan savaşta Tatabılar mağlup edildi; at sürüleri ve diğer malları Göktürklerin eline geçti. Yenilgiden sonra Tatabılar Kadırkan Dağları çevresine çekildiler.
Aynı yıl Oğuzların bir bölümü Çin'e sığındı. Bilge Kağan bu durumdan duyduğu üzüntüyü dile getirirken geride kalan malların, hayvanların ve ailelerin Göktürklerin eline geçtiğini kaydeder. Çin kaynakları da Bilge'nin tahta çıkışının ardından Türgişlerin bağımsızlığını ilan ettiğini, Kitanlar ile Tatabıların Tang Devleti'ne bağlandığını ve bazı Göktürk boylarının merkezî yönetime bağlılıklarını kaybettiklerini bildirmektedir.


== Bilge Kağan'ın Ülkede Hâkimiyeti Yeniden Sağlaması ==
Yaklaşık on yıldır süren savaşlar ve boy isyanları II. Göktürk Kağanlığı'nın siyasî bütünlüğünü zayıflatmıştı. Bu şartlarda Bilge Kağan, yetmiş yaşını aşmış olmasına rağmen askerî ve siyasî tecrübesinden yararlanmak amacıyla Tonyukuk'u yeniden devlet yönetiminin başlıca isimlerinden biri yaptı. Kaynaklarda Tonyukuk, devletin genel stratejisini belirleyen ve siyaseti yönlendiren kişi olarak tanıtılmaktadır.
Bilge Kağan'ın hükümdarlığının ilk yıllarında, daha önce Tang Devleti'ne sığınmış bazı Göktürk grupları yeniden ayaklanarak ülkelerine dönmeye başladı. Çin yönetimi, teslim olan Göktürk ailelerini Ch'an-yü Askerî Valiliği bölgesine yerleştiriyor ve onları sıkı denetim altında tutuyordu.


Bu dönemde Ch'an-yü Büyük Genel Askerî Valiliği'nin yardımcı kumandanı Chang Chih-lien, teslim olan Göktürklerin silahlarını toplattı. Yay ve ok taşımalarını yasakladı; avlanmalarını engelleyerek geleneksel yaşam biçimlerini değiştirmeye çalıştı. Daha sonra sınırı denetlemeye gelen Chiang Huei'ye durumu şikâyet eden Göktürklerin silahları geri verildi.
717 yılının yazında Tatabıların Tang Devleti'ne bağlanması üzerine Bilge Kağan onların üzerine yürüdü. Yapılan savaşta Tatabılar yenilgiye uğratıldı; at sürüleri ve diğer malları ele geçirilirken, kendileri Kadırkan Dağları çevresine çekildi.


Chiang Huei'nin bölgeden ayrılmasının ardından Çin idaresine bağlı Göktürk grupları isyan ederek Chang Chih-lien'i ele geçirdiler ve onu Bilge Kağan'a götürmek üzere yola çıktılar.
=== Bilge Kağan'ın Ülkede Hâkimiyeti Yeniden Sağlaması ===
Bilge Kağan'ın hükümdarlığının ilk yıllarında, daha önce Tang Devleti'ne sığınmış bazı Göktürk grupları yeniden ayaklanarak ülkelerine dönmeye başladı. Çin yönetimi bu toplulukları Ch'an-yü Büyük Genel Askerî Valiliği bölgesine yerleştiriyor ve sıkı denetim altında tutuyordu.


Bunun üzerine Shuo-fang Harekât Ordusu Kumandanı Hsüe Na ile General Kuo Chih-lien isyancıların peşine düştü. Ta-p'in bölgesinde yapılan takip sonunda isyancı topluluk dağıtıldı ve Chang Chih-lien kurtarıldı.
Valiliğin yardımcı kumandanı Chang Chih-lien, teslim olan Göktürklerin silahlarını toplattı, yay ve ok taşımalarını yasakladı, avlanmalarını engelleyerek geleneksel yaşam biçimlerini değiştirmeye çalıştı. Sınırı denetlemeye gelen Chiang Huei'ye şikâyette bulunan Göktürklerin silahları geri verildiyse de, onun ayrılmasının ardından Çin idaresine bağlı Göktürk grupları ayaklanarak Chang Chih-lien'i ele geçirdi ve Bilge Kağan'a götürmek üzere yola çıktı.


Yenilen gruplar Hei-shan bölgesindeki Hu-yen Vadisi'ne sığındı. Chang Chih-lien ise kurtarılmış olmasına rağmen görevini başarıyla yerine getiremediği gerekçesiyle Tang yönetimi tarafından idam edildi.
Bunun üzerine Shuo-fang Harekât Ordusu Kumandanı Hsüe Na ile General Kuo Chih-lien isyancıların peşine düştü. Ta-p'in bölgesinde dağıtılan isyancılar Hu-yen Vadisi'ne sığınırken Chang Chih-lien kurtarıldı; ancak görevini yerine getiremediği gerekçesiyle Tang yönetimi tarafından idam edildi.


Bütün bu gelişmeler sonucunda Çin'den ayrılarak yeniden Bilge Kağan'ın hâkimiyetine giren Göktürk toplulukları, II. Göktürk Kağanlığı'nın askerî ve siyasî gücünü önemli ölçüde artırdı.
Bu gelişmeler sonucunda Çin'den ayrılarak Bilge Kağan'ın hâkimiyetine dönen Göktürk toplulukları II. Göktürk Kağanlığı'nın askerî ve siyasî gücünü önemli ölçüde artırdı.


718 yılında Tatabı meselesinin çözüme kavuşmasının ardından Bilge Kağan bu defa Karluklar üzerine yöneldi. Ancak sefere bizzat katılmayarak kumandanı Tudun Yamtar'ı görevlendirdi. Yapılan savaşta Karlukların İlteber unvanlı hükümdarı öldürüldü; kardeşi ise bir kaleye sığınarak kaçmayı başardı.
718 yılında Tatabı meselesinin çözülmesinin ardından Bilge Kağan Karluklar üzerine yürümek üzere kumandanı Tudun Yamtar'ı görevlendirdi. Yapılan savaşta Karlukların '''İlteber''' unvanlı hükümdarı öldürüldü, kardeşi ise bir kaleye sığınarak kaçtı. Ardından düzenlenen ikinci harekâtta kaleyi savunanların büyük bölümü kaçınca Karluklar teslim oldu. Bilge Kağan, yazıtında onların kendisini '''"Kağanımız geldi."''' diyerek karşıladıklarını belirtir. Teslim olan topluluklara çeşitli idarî unvanlar verilerek yeniden devlet teşkilatına dâhil edildiler.


Daha sonra düzenlenen yeni harekâtta kaleyi savunan kuvvetlerin büyük bölümü kaçınca Karluk halkı teslim oldu. Bilge Kağan, yazıtında Karlukların kendisini "Kağanımız geldi." diyerek karşıladıklarını belirtmektedir. Teslim olan topluluklara çeşitli idarî unvanlar vererek onları yeniden devlet teşkilatına dâhil etti.
Böylece Karluk meselesi büyük ölçüde çözüldü. Oğuzların bir bölümü ise daha önce olduğu gibi Çin'e sığındı.


Böylece 717 yılının sonlarına doğru Karluk meselesi büyük ölçüde çözüldü. Oğuzların bir bölümü ise daha önce olduğu gibi Çin'e sığınmayı tercih etti.
Ardından Bilge Kağan, doğuda Kök Öng Irmağı çevresine bir sefer düzenledi. Yazıtlarda ayrıntıları tam olarak korunmayan bu harekâtta Göktürk ordusunun zorlu arazi şartlarını aşarak gece gündüz ilerlediği, susuz bozkırları geçtikten sonra öncü birliklerini ileri sürerek Keçen'e kadar ulaştığı anlaşılmaktadır. Kitabelerdeki tahribat nedeniyle seferin amacı ve sonuçları kesin olarak bilinmemektedir.


Bu gelişmelerin ardından Bilge Kağan doğu yönünde Kök Öng Irmağı çevresine de bir sefer düzenledi. Yazıtlarda bu harekâtın ayrıntıları tam olarak korunmamıştır. Anlatıma göre Göktürk ordusu zorlu arazi şartlarını aşarak gece gündüz ilerlemiş, susuz bozkırları geçtikten sonra öncü birliklerini ileri göndermiş ve Keçen'e kadar ulaşmıştır. Ancak kitabelerdeki tahribat nedeniyle seferin amacı ve sonuçları ayrıntılı biçimde öğrenilememektedir.
=== Çin ile İlişkiler ve Tonyukuk'un Stratejik Yaklaşımı ===
Bilge Kağan, ülke içinde düzeni yeniden sağladıktan sonra dikkatini Çin'e çevirdi. Çin üzerinde yeniden baskı kurmayı ve sınır akınlarını başlatmayı planlıyordu. Çin'den dönerek Göktürk hâkimiyetine giren topluluklar da devletin askerî gücünü artırmıştı.


== Çin ile İlişkiler ve Tonyukuk'un Stratejik Yaklaşımı ==
Ancak Tonyukuk bu düşünceye karşı çıktı. Uzun yıllara dayanan devlet tecrübesine dayanarak, Çin'e karşı hemen harekete geçmenin doğru olmayacağını savundu. Ona göre Göktürk ordusu uzun süren iç mücadelelerden yorgun çıkmıştı; askerlerin dinlenmesi, hayvan sürülerinin çoğalması ve savaş gücünün yeniden eski seviyesine ulaşması için birkaç yıllık hazırlık dönemine ihtiyaç vardı.
Bilge Kağan, ülke içinde düzeni yeniden sağladıktan sonra dikkatini Çin'e çevirdi. Çin üzerinde yeniden baskı kurmayı ve sınır akınlarını başlatmayı planlıyordu. Çin'den ayrılarak Göktürk hâkimiyetine dönen topluluklar da devletin askerî gücünü artırmıştı.


Ancak Tonyukuk bu düşünceye karşı çıktı. Uzun yıllara dayanan devlet tecrübesine dayanarak, Çin'e karşı hemen harekete geçmenin doğru olmayacağını savundu. Ona göre bir devlet yalnızca savaşlarla değil, barış dönemlerinde de güçlenirdi. Göktürk ordusu uzun süren iç mücadelelerden yeni çıkmıştı; askerler yorgun düşmüş, kuvvetlerini tam olarak toparlayamamıştı. Bu nedenle ordunun yeniden güçlenmesi için zamana ihtiyaç vardı.
Bilge Kağan daha sonra surlarla çevrili şehirler kurmayı ve Budist tapınakları inşa ettirerek daha yerleşik bir idarî düzen oluşturmayı düşündü. Tonyukuk ise Göktürklerin Çin karşısındaki üstünlüğünü konargöçer yaşam tarzına bağlayarak bu düşünceye de karşı çıktı. Ona göre sürekli hareket eden, hayvancılık ve avcılıkla geçinen Göktürkler savaş kabiliyetlerini bu sayede koruyor, gerektiğinde bozkır ve dağlık arazinin sağladığı hareket serbestliğinden yararlanabiliyordu. Surlarla çevrili şehirlere yerleşmenin bu üstünlüğü ortadan kaldıracağını, Budizmin ise savaşçı karakteri zayıflatarak devletin savunma gücünü olumsuz etkileyeceğini savundu.


Tonyukuk, Göktürklerin en az birkaç yıl daha askerî hazırlıklarını tamamlaması gerektiğini belirtti. Bu süre içinde ordunun dinlenmesi, hayvan sürülerinin çoğalması ve savaş gücünün yeniden eski seviyesine ulaşması gerektiğini ifade etti.
Bilge Kağan, Tonyukuk'un görüşlerini benimseyerek Çin'e karşı planladığı büyük saldırılardan, surlarla çevrili şehirler kurma ve Budizmi devlet politikası hâline getirme düşüncesinden vazgeçti. Bunun yerine Tang Hanedanı'na bir elçi göndererek barış teklifinde bulundu; ancak İmparator Hsüan Tsung bu teklifi kabul etmedi.


Bilge Kağan, bunun ardından ülkenin çeşitli yerlerinde surlarla çevrili şehirler kurmayı ve Budist tapınakları inşa ettirmeyi düşündü. Böylece daha yerleşik bir idarî düzen oluşturmayı amaçlıyordu.
=== Çin'in II. Göktürk Kağanlığı'na Karşı Hazırlıkları ===
Bilge Kağan'ın ülke içinde düzeni yeniden sağlaması ve II. Göktürk Kağanlığı'nın eski gücüne kavuşması, Tang İmparatoru Hsüan Tsung'u yeni tedbirler almaya yöneltti. 720 yılının kışında Çin yönetimi, Göktürk Devleti'ni askerî bakımdan kuşatmayı amaçlayan kapsamlı bir plan hazırladı.


Tonyukuk bu düşünceye de karşı çıktı. Ona göre Göktürklerin nüfusu Çin'e kıyasla oldukça azdı. Buna rağmen Çin karşısında başarı kazanmalarının temel sebebi, konargöçer yaşam tarzlarını korumalarıydı. Sürekli yer değiştiren, hayvancılıkla geçinen ve avcılık sayesinde savaş yeteneklerini canlı tutan Göktürkler, gerektiğinde saldırabiliyor, zor durumda kaldıklarında ise bozkırın ve dağlık bölgelerin sağladığı hareket serbestliğinden yararlanabiliyorlardı.
Plana göre Shuo-fang bölgesi kumandanı Wang Chün başkomutan olacaktı. Çin ordusu güneyden ilerlerken Basmıllar batıdan, Tatabılar ile Kitanlar doğudan saldıracak, böylece Göktürk merkezi aynı anda farklı yönlerden kuşatılacaktı. Bu amaçla Kırgız hükümdarı Kutlug Bilge Kağan, Kapgan Kağan'ın oğlu Mo Tegin, Aşina Bilge Tegin, Huo-pa-shih-shih-pi ve çeşitli boy beyleriyle gizli anlaşmalar yapıldı; Kitan, Tatabı ve Basmıl yöneticileri de ittifaka katıldı. Çin kaynaklarına göre müttefik kuvvetlerin mevcudu yaklaşık üç yüz bin kişiye ulaşıyordu.


Tonyukuk, surlarla çevrili şehirlere yerleşilmesi hâlinde bu hareket üstünlüğünün kaybedileceğini, Göktürklerin savaşçı özelliklerinin zayıflayacağını ve Çin karşısında savunmasız kalacaklarını dile getirdi.
Bu gelişmeler üzerine Bilge Kağan endişelense de Tonyukuk, müttefik kuvvetlerin aynı anda harekete geçmesinin güç olduğunu belirtti. Basmılların Beşbalık çevresinde, Tatabılar ile Kitanların ise doğuda bulunması nedeniyle eş zamanlı harekâtın zor olduğunu, ayrıca Çinli kumandanlar arasındaki görüş ayrılıklarının da planı zayıflattığını ifade etti.


Aynı şekilde Budizmin devlet tarafından desteklenmesine de karşı çıktı. Bu dinin öğretilerinin savaşçı yaşam anlayışıyla bağdaşmadığını, Göktürk toplumunun askerî karakterini zayıflatacağını ve devletin savunma gücünü olumsuz etkileyeceğini savundu.
Nitekim 721 yılının sonbaharında Basmıllar diğer müttefikleri beklemeden tek başlarına saldırıya geçti. Çin ordusu ile Tatabı ve Kitan kuvvetlerinin harekete geçmemesi üzerine geri çekilmek zorunda kaldılar. Bilge Kağan düşmanı takip etmek istediyse de Tonyukuk, uzun mesafeli takibin orduyu yıpratacağını söyleyerek buna karşı çıktı.


Bilge Kağan, Tonyukuk'un değerlendirmelerini kabul etti. Çin'e karşı planlanan büyük saldırılardan vazgeçtiği gibi surlarla çevrili şehirler kurma ve Budizmi devlet politikası hâline getirme düşüncesini de uygulamaya koymadı.
Ardından Göktürk ordusu Beşbalık yönüne ilerledi. Yaklaşık iki yüz '''li''' yol aldıktan sonra birlikler kollara ayrılarak gizlendi; önce Beşbalık ele geçirildi, ardından Basmıllara ani bir baskın düzenlendi. Hazırlıksız yakalanan Basmıllar kaleye sığındı, kalenin de ele geçirilmesiyle çok sayıda esir alınarak ordu merkeze döndü. Böylece Çin'in kuşatma planının en önemli unsurlarından biri etkisiz hâle getirildi.


Bunun yerine Tang Hanedanı'na bir elçi göndererek barış teklifinde bulundu. Ancak Tang İmparatoru Hsüan Tsung bu teklifi kabul etmedi.
Bilge Kağan daha sonra ordusunu güneye çevirerek Kansu bölgesindeki Ch'ih-t'ing ve Liang-chou çevresine akınlar düzenledi; çok sayıda at ve koyun ele geçirildi, ancak şehir ve kaleler işgal edilmedi. Bunun üzerine Tang yönetimi Yang Ching-shu'yu askerî vali tayin ederek Lu Kung-li ile Yüan Teng kumandasındaki kuvvetleri Göktürklere karşı gönderdi.


== Çin'in II. Göktürk Kağanlığı'na Karşı Hazırlıkları ==
Tonyukuk bu sırada da surlarla korunan şehirlere saldırmak yerine önce barış teklif edilmesini, Çin ordusu açık arazide savaşmayı kabul ederse meydan muharebesi yapılmasını önerdi. Çin ordusunun açık arazide savaşa çıkması üzerine şiddetli soğuk ve kar, Çin kuvvetlerinin savaş düzenini bozdu. Yay ve oklarını etkili kullanamayan Çin ordusu ağır bir yenilgiye uğrarken kumandan Yüan Ch'eng güçlükle kaçabildi.
Bilge Kağan'ın ülke içinde düzeni yeniden sağlaması ve II. Göktürk Kağanlığı'nın eski gücüne kavuşması, Tang İmparatoru Hsüan Tsung'u yeni tedbirler almaya yöneltti. 720 yılının kışında Çin yönetimi, Göktürk Devleti'ni askerî bakımdan kuşatmayı hedefleyen kapsamlı bir plan hazırladı.


Bu plana göre Shuo-fang bölgesi kumandanı Wang Chün, bütün kuvvetlerin başkomutanı olacaktı. Çin ordusu güneyden ilerlerken Basmıllar batıdan, Tatabılar ve Kitanlar ise doğudan saldıracaktı. Amaç, Göktürk ordusunu aynı anda farklı yönlerden kuşatarak merkezini ele geçirmekti.
Bu başarılar II. Göktürk Kağanlığı'nın askerî gücünü yeniden yükseltti. Kaynaklara göre Bilge Kağan'ın ulaştığı siyasî ve askerî güç birçok bakımdan Kapgan Kağan dönemini aşmıştı. Buna rağmen Bilge Kağan'ın temel hedefi sürekli savaş değil, ülke içinde huzur ve istikrarı korumaktı.


Çin yönetimi yalnızca askerî hazırlıklarla yetinmedi. Kırgız hükümdarı Kutlug Bilge Kağan, Kapgan Kağan'ın oğlu Mo Tegin, Aşina Bilge Tegin, Huo-pa-shih-shih-pi ve çeşitli boy beyleriyle gizli anlaşmalar yapıldı. Ayrıca Kitan, Tatabı ve Basmıl yöneticileri de bu ittifaka katıldı.
=== Çin ile Dostluk Siyaseti ===
Bilge Kağan, ülke içinde düzeni yeniden sağladıktan ve dış tehditleri büyük ölçüde etkisiz hâle getirdikten sonra Çin ile kalıcı bir barış kurmayı hedefledi. Bu amaçla Tang sarayına bir elçilik heyeti gönderdi. Orhun Yazıtlarında da bu dönemde Çin'e karşı kazanılan başarılar anlatılmakta; iki gün süren çarpışmalarda çok sayıda Çin askerinin etkisiz hâle getirildiği ve Tang ordularının ilerleyemediği belirtilmektedir.


Çin kaynaklarına göre oluşturulan müttefik kuvvetlerin mevcudu yaklaşık üç yüz bin kişiye ulaşıyordu. Plan gereğince ordular çeşitli kollara ayrılarak Göktürk merkezine doğru ilerleyecekti. Tatabılar ve Kitanlar doğudan, Basmıllar ise batıdan saldıracak, Çin ordusu da güneyden harekete geçecekti.
Bilge Kağan, barış girişimlerini sürdürürken daha önce Tang Devleti'ne bağlanan Kitanlar ile Tatabılar üzerindeki hâkimiyetini yeniden kurmaya yöneldi. 721 yılının kışında Kitanlar, ertesi yılın ilkbaharında ise Tatabılar üzerine sefer düzenledi. Her iki topluluğun yöneticileri yenilgiye uğratıldı; hayvan sürüleriyle kadın ve çocuklar Göktürklerin eline geçti. Ancak yazıtlardaki tahribat nedeniyle bu harekâtların ayrıntıları günümüze ulaşmamıştır.


Bu gelişmeler karşısında Bilge Kağan endişeye kapıldı. Ancak Tonyukuk durum değerlendirmesi yaparak müttefik kuvvetlerin aynı anda hareket etmesinin zor olduğunu belirtti. Basmılların Beşbalık çevresinde, Tatabı ve Kitanların ise doğuda bulunduğunu, aralarındaki mesafenin çok fazla olduğunu ifade etti. Ayrıca Çinli kumandanlar arasında da görüş ayrılıkları bulunduğunu, bu nedenle ortak harekâtın başarıyla yürütülmesinin güç olduğunu söyledi.
Bunun üzerine Tang İmparatoru Hsüan Tsung, II. Göktürk Kağanlığı'nın yeniden güç kazandığını kabul etmek zorunda kaldı. Bilge Kağan'ın barış teklifini kabul ettiği gibi, Çin prensesiyle evlilik talebini de kesin olarak reddetmedi. Göktürk elçisi büyük saygıyla karşılanıp çeşitli hediyelerle ülkesine uğurlandı.


Tonyukuk'un değerlendirmesi doğru çıktı. 721 yılının sonbaharında Basmıllar diğer müttefik kuvvetleri beklemeden tek başlarına Göktürk ülkesine saldırıya geçti. Çin ordusu ile Tatabı ve Kitan kuvvetleri henüz harekete geçmediği için Basmıllar kısa süre sonra geri çekilmek zorunda kaldılar.
=== Çin Sarayı ile Diplomatik Görüşmeler ===
725 yılında Tang İmparatoru Hsüan Tsung, Budistler için kutsal sayılan Tai Dağı'nı ziyaret etmeye hazırlanırken bazı devlet adamları, imparator doğudayken Göktürklerin kuzey sınırlarına saldırabileceği endişesini dile getirerek sınır savunmasının güçlendirilmesini önerdi.


Bilge Kağan geri çekilen düşmanı takip etmek istedi. Ancak Tonyukuk buna da karşı çıktı. Göktürk ordusunun uzun mesafelerde hızla ilerlemesinin askerleri yıpratacağını, bu nedenle daha temkinli hareket edilmesi gerektiğini savundu.
Saraydaki görüşmelerde devlet adamı Chang Yüe, Bilge Kağan'ın barışçı bir siyaset izlemesine rağmen Kül Tegin'in üstün bir kumandan, Tonyukuk'un ise son derece tecrübeli bir devlet adamı olduğunu belirterek bu üçlü birlikte hareket ettiği sürece Göktürklerin önemli bir güç olmaya devam edeceğini ifade etti. Bunun üzerine Çin yönetimi, Yüan Chen'i Bilge Kağan'a elçi olarak gönderdi.


Ardından Göktürk ordusu Beşbalık yönüne ilerledi. Yaklaşık iki yüz li yol aldıktan sonra birlikler farklı kollara ayrılarak gizlendi. Önce Beşbalık ele geçirildi, ardından Basmıllara ani bir baskın düzenlendi. Hazırlıksız yakalanan Basmıllar kaleye sığınmak zorunda kaldı. Kale de ele geçirilince çok sayıda kişi esir alındı ve Göktürk ordusu merkezine döndü.
Bilge Kağan, elçiyi hatunu, Tonyukuk, Kül Tegin ve diğer devlet ileri gelenleriyle birlikte kabul ederek yeniden evlilik meselesini gündeme getirdi. Kitanlar ve Tatabılara Çin prensesleri verildiği hâlde Göktürklere aynı şekilde davranılmamasını eleştirdi. Çin elçisi, Bilge Kağan'ın Tang imparatorunun manevî oğlu sayıldığını, bu nedenle böyle bir evliliğin uygun olmayacağını ileri sürdü. Bilge Kağan ise bu açıklamayı kabul etmeyerek daha önce önerilen prensesin imparatorun öz kızı olmadığını bildiğini ve bunun Göktürk Devleti'nin itibarını zedelediğini söyledi. Bunun üzerine elçi, evlilik teklifinin kabul edilmesi için çalışacağına dair güvence verdi.


Bu zaferle Çin'in hazırladığı kuşatma planının en önemli unsurlarından biri etkisiz hâle getirildi.
Görüşmenin ardından Bilge Kağan, büyük veziri A-shih-te İlteber'i değerli hediyelerle birlikte Tang imparatorunun düzenleyeceği dinî törene göndermeyi kabul etti. Böylece Çin yönetimi, tören sırasında Göktürklerden gelebilecek olası bir saldırı ihtimalini de ortadan kaldırmış oldu.


Bilge Kağan daha sonra ordusunu güneye çevirerek Kansu bölgesindeki Ch'ih-t'ing ve Liang-chou çevresine akınlar düzenledi. Bu harekâtta çok sayıda at ve koyun ele geçirildi. Ancak şehir ve kaleler işgal edilmedi.
Göktürk heyeti Çin'e ulaştığında beraberindeki kişilerden bazılarının hırsızlık girişiminde bulunması üzerine Tang imparatoru sert tepki gösterdi. A-shih-te İlteber suçlunun başını imparatora sunarak olayın Göktürk Devleti'ni temsil etmediğini bildirdi. Ardından heyete büyük bir ziyafet verildi, çeşitli hediyeler takdim edildi ve törenin ardından ülkelerine dönmelerine izin verildi.


Bu gelişmeler üzerine Tang yönetimi Yang Ching-shu'yu askerî vali olarak görevlendirdi. Ayrıca Lu Kung-li ile Yüan Teng kumandasındaki kuvvetler Göktürk ordusunun üzerine gönderildi.
Bütün bu diplomatik temaslara rağmen Tang İmparatoru Hsüan Tsung, Bilge Kağan'ın Çin hanedanıyla evlilik yoluyla akrabalık kurma isteğini kabul etmedi. Bilge Kağan ise uzun savaş yıllarının ardından Tonyukuk'un tavsiyelerini de dikkate alarak Çin'e karşı geniş çaplı fetih siyasetinden uzak durdu ve iki devlet arasındaki barışçı ilişkileri sürdürmeye öncelik verdi.


Tonyukuk bu sırada da doğrudan kalelere saldırılmasını doğru bulmadı. Önce barış teklif edilmesini, Çin ordusu açık arazide savaşmayı kabul ederse meydan muharebesi yapılmasını önerdi. Böylece güçlü surlarla korunan şehirleri kuşatmak yerine düşmanı hareket hâlindeyken karşılamayı amaçladı.
=== Çin ile Barışın Pekiştirilmesi ===
Bilge Kağan, Çin ile kurduğu barış siyasetini sonraki yıllarda da sürdürdü. 727 yılında büyük veziri Buyruk Çor'u Tang sarayına göndererek otuz seçkin atı imparatora hediye etti. Bu girişim iki devlet arasındaki dostane ilişkileri pekiştirirken, bu dönemde Çin sınırlarında önemli bir Göktürk askerî harekâtı da görülmedi.


Nitekim Çin ordusu açık arazide savaşa çıktı. Şiddetli soğuk, kar ve olumsuz hava şartları Çin askerlerinin savaş düzenini bozdu. Yay ve oklarını etkili biçimde kullanamayan Çin kuvvetleri ağır bir yenilgiye uğradı. Çinli kumandan Yüan Ch'eng savaş alanından güçlükle kaçabildi.
Aynı sırada Tibet, Tang Devleti'ne karşı ortak bir askerî harekât düzenlemek amacıyla Bilge Kağan'a ittifak teklif etti. Ancak Bilge Kağan bunu kabul etmeyerek Tibet hükümdarının mektubunu Tang imparatoruna gönderdi.


Bu zaferler II. Göktürk Kağanlığı'nın askerî gücünü yeniden yükseltti. Kaynaklara göre Bilge Kağan'ın ulaştığı siyasî ve askerî güç, birçok bakımdan Kapgan Kağan dönemini aşmıştı. Buna rağmen Bilge Kağan'ın temel hedefi sürekli savaş değil, ülke içinde huzur ve istikrarı korumaktı.
Bu tutum Hsüan Tsung tarafından memnuniyetle karşılandı. Buyruk Çor için Tzu-chen Sarayı'nda büyük bir kabul töreni düzenlendi, kendisine değerli hediyeler verildi ve yüksek ilgi gösterildi.


== Çin ile Dostluk Siyaseti ==
Bu dönemde iki devlet arasındaki ekonomik ilişkiler de gelişti. Shuo-fang bölgesindeki Batı Shou-hsiang-ch'eng'de karşılıklı ticaret yapılmak üzere bir pazar kuruldu. Ayrıca Tang Devleti her yıl Göktürklere çok sayıda ipek kumaş göndermeyi kabul etti.
Bilge Kağan, ülke içinde düzeni yeniden sağladıktan ve dış tehditleri büyük ölçüde etkisiz hâle getirdikten sonra Çin ile kalıcı bir barış kurmayı hedefledi. Bu amaçla Tang sarayına bir elçilik heyeti göndererek barış teklifinde bulundu.


Orhun Yazıtlarında da bu dönemde gerçekleştirilen savaşlara değinen Bilge Kağan, Çin kuvvetlerine karşı art arda kazanılan başarıları anlatmaktadır. Yazıtlara göre iki gün süren çarpışmalarda çok sayıda Çin askeri etkisiz hâle getirilmiş, Tang orduları ilerleme imkânı bulamamıştır.
=== Kül Tegin'in Ölümü ===
731 yılında II. Göktürk Kağanlığı'nın en önemli devlet ve ordu kumandanlarından Kül Tegin hayatını kaybetti. Kardeşinin ölümü Bilge Kağan'ı derinden sarstı. Orhun Yazıtlarında onun için tuttuğu yas ve duyduğu büyük üzüntü ayrıntılı biçimde dile getirilmektedir.


Bilge Kağan, Çin ile ilişkileri düzeltmeye çalışırken daha önce Tang Devleti'ne bağlanan Kitanlar ve Tatabılar üzerindeki hâkimiyetini yeniden kurmaya yöneldi. 721 yılının kışında Kitanlar üzerine sefer düzenledi. Ertesi yıl ilkbaharda ise Tatabılar üzerine yürüdü. Bu seferlerde her iki topluluğun yöneticileri yenilgiye uğratıldı; hayvan sürüleri ile kadın ve çocuklar Göktürklerin eline geçti. Ancak yazıtlardaki tahribat nedeniyle bu harekâtların ayrıntıları günümüze ulaşmamıştır.
Kül Tegin'in cenaze törenine Göktürk Devleti'nin komşuları ile bağlı topluluklarının temsilcileri katıldı. Doğudan Kitanlar ve Tatabılar elçiler gönderirken, Tang İmparatoru çok sayıda ipekli kumaş, altın ve gümüş eşya ile özel temsilcilerini yolladı. Batıdan ise Soğdlar, İranlılar ve Buhara temsilcileri törene iştirak etti. Türgiş Kağanlığı adına Tamgacı Makaraç ile Oğuz Bilge, Kırgız Kağanı adına ise Tarduş İnançu Çor hazır bulundu. Bu geniş katılım, Kül Tegin'in Orta Asya siyasetindeki yüksek itibarını ortaya koymaktadır.


Bu gelişmeler üzerine Tang İmparatoru Hsüan Tsung, II. Göktürk Kağanlığı'nın yeniden güç kazandığını kabul etmek zorunda kaldı. Bilge Kağan'ın barış teklifini kabul ettiği gibi, Çin prensesiyle evlilik talebini de kesin olarak reddetmedi. Göktürk elçisi büyük saygıyla karşılandı, kendisine çeşitli hediyeler verildi ve ülkesine uğurlandı.
Kül Tegin için görkemli bir anıt mezar yaptırıldı. Yazıtın metni Yollug Tegin tarafından kaleme alındı; türbenin yapımı ve süslenmesi için Tang İmparatoru'nun gönderdiği Çinli ustalar görev aldı. Yapı resimlerle ve heykellerle süslendi, anıt taşları dikildi. Bilge Kağan'ın, özellikle kardeşinin savaşlarını tasvir eden sahneleri görürken büyük üzüntü duyduğu kaynaklarda belirtilmektedir.


== Çin Sarayı ile Diplomatik Görüşmeler ==
=== Tonyukuk'un Ölümü ve Devlet Yönetimindeki Değişim ===
725 yılında Tang İmparatoru Hsüan Tsung, Budistler için kutsal kabul edilen Tai Dağı'nı ziyaret etmeye hazırlanıyordu. Bu sırada bazı devlet adamları, imparator doğudayken Göktürklerin kuzey sınırlarına saldırabileceği endişesini dile getirdi. Bu nedenle sınır savunmasının güçlendirilmesi önerildi.
Kül Tegin'in ölümünden kısa bir süre sonra II. Göktürk Kağanlığı'nın en önemli devlet adamlarından Tonyukuk da hayatını kaybetti. Ölüm tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, kaynaklar onun Kül Tegin'den sonra öldüğünü göstermektedir.


Saraydaki tartışmalarda devlet adamı Chang Yüe, Bilge Kağan'ın dostça bir siyaset izlemesine rağmen Kül Tegin'in üstün bir asker, Tonyukuk'un ise son derece tecrübeli ve yetenekli bir devlet adamı olduğunu belirterek bu üçlünün birlikte hareket ettiği sürece Göktürklerin ciddi bir güç olmaya devam edeceğini ifade etti.
İlteriş Kutlug Kağan döneminden itibaren devlet yönetiminde görev alan Tonyukuk, Kapgan Kağan ve Bilge Kağan devirlerinde de devletin en etkili simalarından biri oldu. Çin kaynakları ile kendi adına diktirdiği yazıt, Göktürk Devleti'nin kuruluşu, güçlenmesi ve yeniden teşkilatlanmasındaki belirleyici rolünü ortaya koymaktadır.


Bunun üzerine Çin yönetimi, Yüan Chen'i Bilge Kağan'a elçi olarak gönderdi.
Bilge Kağan, kardeşi Kül Tegin ile en önemli danışmanı Tonyukuk'un art arda ölümü üzerine devlet yönetiminde yeni düzenlemeler yapmak zorunda kaldı. Bu süreçte başta Yollug Tegin olmak üzere hanedan mensupları ve diğer devlet ileri gelenleri yönetimde daha fazla sorumluluk üstlendiler.


Bilge Kağan, elçiyi hatunu, Tonyukuk, Kül Tegin ve diğer devlet ileri gelenleriyle birlikte kabul etti. Görüşmenin başında yeniden evlilik meselesini gündeme getirdi. Daha önce Kitanlar ve Tatabılara Çin prensesleri verilmesine rağmen Göktürklere aynı şekilde davranılmamasından duyduğu rahatsızlığı dile getirdi.
=== Bilge Kağan'ın Ölümü ===
734 yılında Bilge Kağan hayatını kaybetti. Çin kaynaklarında ölümünün doğal sebeplerden mi yoksa zehirlenme sonucu mu gerçekleştiği konusunda farklı kayıtlar yer almakta; bazılarına göre saray çevresindeki görevlilerden biri tarafından zehirlenmiştir.


Çin elçisi, Bilge Kağan'ın Tang imparatorunun manevi oğlu sayıldığını, bu nedenle böyle bir evliliğin uygun olmayacağını ileri sürdü. Bilge Kağan ise bu açıklamayı kabul etmedi. Kitanlar ve Tatabılar için yapılan uygulamayı örnek göstererek kendilerine de aynı şekilde davranılması gerektiğini söyledi. Ayrıca daha önce teklif edilen prensesin imparatorun öz kızı olmadığını bildiğini belirtti ve bunun Göktürk Devleti'nin itibarını zedelediğini ifade etti.
Bilge Kağan'ın ölümü II. Göktürk Kağanlığı açısından önemli bir dönüm noktası oldu. İlteriş Kutlug Kağan tarafından kurulan devlet Kapgan Kağan döneminde genişlemiş, Bilge Kağan devrinde ise iç karışıklıklar büyük ölçüde sona erdirilerek Çin ile dengeli ilişkiler kurulmuştu.


Bilge Kağan'ın bu konudaki ısrarı üzerine Çin elçisi, evlilik teklifinin kabul edilmesi için çalışacağına dair güvence verdi.
Cenaze törenine çeşitli devletlerden elçiler katıldı. Tang İmparatoru Hsüan Tsung da Kül Tegin'in cenazesinde olduğu gibi değerli hediyeler ve görevliler göndererek taziyelerini iletti.


Bunun ardından Bilge Kağan, büyük veziri A-shih-te İlteber'i değerli hediyelerle birlikte Tang imparatorunun düzenleyeceği dinî törene göndermeyi kabul etti. Böylece Çin yönetimi, tören sırasında Göktürklerden gelebilecek olası bir saldırı ihtimalini de ortadan kaldırmış oldu.
Bilge Kağan adına Orhun Irmağı vadisinde bir anıt mezar ve yazıt yaptırıldı. Metni Yollug Tegin tarafından kaleme alınan yazıtta, Göktürk Devleti'nin kuruluşundan Bilge Kağan dönemine kadar geçen olaylar hükümdarın ağzından anlatıldı. Bilge Kağan Yazıtı, II. Göktürk Kağanlığı'nın siyasî tarihi, devlet anlayışı, töre düzeni ve hükümdarın halkına öğütlerini yansıtan en önemli kaynaklardan biri kabul edilmektedir.


Göktürk heyeti Çin'e ulaştığında, beraberindeki bazı kişilerin hırsızlık girişiminde bulunması üzerine Tang imparatoru sert tepki gösterdi. A-shih-te İlteber suçlunun başını imparatora sunarak olayın Göktürk Devleti'ni temsil etmediğini bildirdi. Ardından Göktürk heyetine büyük bir ziyafet verildi, çeşitli hediyeler takdim edildi ve törenin ardından ülkelerine dönmelerine izin verildi.
Bilge Kağan'ın ardından tahta oğlu Tengri Kağan geçti. Ancak yeni hükümdarın küçük yaşta olması ve önceki dönemin güçlü devlet adamlarının artık hayatta bulunmaması, II. Göktürk Kağanlığı'nda yeniden siyasî istikrarsızlığın başlamasına zemin hazırladı.


Bütün bu diplomatik temaslara rağmen Tang İmparatoru Hsüan Tsung, Bilge Kağan'ın Çin hanedanıyla evlilik yoluyla akrabalık kurma isteğini sonuçta kabul etmedi.
=== Bilge Kağan’ın Ölümünden Sonraki Taht Değişikliği ===
Bilge Kağan'ın ölümünden II. Göktürk Kağanlığı'nın yıkılışına kadar geçen döneme ilişkin bilgiler oldukça sınırlıdır. Orhun Yazıtları Bilge Kağan'ın ölümüyle sona ererken, Çin kaynakları da önceki yıllara göre daha az bilgi vermektedir. Bunun başlıca sebebi, Göktürklerin Tang Hanedanı açısından eski askerî tehditlerini kaybetmeleri ve iki devlet arasındaki ilişkilerin daha çok diplomatik bir nitelik kazanmasıdır. Nitekim 723 yılından sonra uzun süre önemli bir savaş yaşanmamıştır.


Bilge Kağan ise uzun yıllar süren savaşların ardından devlet içinde huzur ve istikrarı korumanın öncelikli hedef olduğuna inanıyordu. Tonyukuk'un tavsiyelerini de dikkate alarak Çin'e karşı geniş çaplı fetih siyasetinden uzak durmayı tercih etti. Bu doğrultuda iki devlet arasında barışçı ilişkilerin sürdürülmesine önem verdi.
734 yılında on sekiz yıllık hükümdarlığının ardından Bilge Kağan, Buyruk Çor adlı bir devlet adamı tarafından zehirlendi. Ölümünden önce kendisini zehirleyen Buyruk Çor ile ona yardım edenleri idam ettirdi. 25 Kasım 734'te hayatını kaybeden Bilge Kağan'ın cenaze töreni 22 Haziran 735 tarihinde gerçekleştirildi.


== Çin ile Barışın Pekiştirilmesi ==
Bilge Kağan'ın ölümünün ardından devlet ileri gelenleri oğullarından İ-jan'ı kağan ilan ettiler. Ancak İ-jan Kağan'ın hükümdarlık süresi kaynaklarda farklı biçimlerde aktarılmaktadır. Bazı kayıtlarda kısa süre sonra öldüğü, bir başka kayıtta ise sekiz yıl hüküm sürdüğü belirtilmektedir. Diğer kayıtlar ve sonraki gelişmeler dikkate alındığında, tahta çıktıktan kısa süre sonra hastalanarak öldüğü anlaşılmaktadır.
Bilge Kağan, Çin ile kurduğu barış siyasetini sonraki yıllarda da sürdürdü. 727 yılında büyük veziri Buyruk Çor'u Tang sarayına göndererek otuz seçkin atı imparatora hediye etti. Bu diplomatik girişim, iki devlet arasındaki iyi ilişkilerin korunmasına yönelikti. Bu dönemde uzun süredir Çin sınırlarında önemli bir Göktürk askerî harekâtı da görülmedi.


Bu sırada Tibet, Tang Devleti'ne karşı ortak bir askerî harekât düzenlemek amacıyla Bilge Kağan'a ittifak teklifinde bulundu. Gönderilen mektupta iki devletin aynı anda Çin'e saldırması öneriliyordu.
== Tengri Kağan Dönemi ==
İ-jan Kağan'ın ölümünden sonra kardeşi Bilge Kutlug Kağan, Tengri Kağan unvanıyla tahta çıktı. Tang Hanedanı, Sağ Chin-wu muhafızları generali Li Chih'yı elçi olarak göndererek yeni hükümdarı tanıdı.


Bilge Kağan bu teklifi kabul etmedi. Tang Hanedanı ile kurduğu dostane ilişkileri bozmak istemediği gibi, Tibet hükümdarının mektubunu da Çin imparatoruna gönderdi.
Tengri Kağan'ın küçük yaşta olması devlet yönetiminde yeterli otorite kurmasını engelledi. Bunun üzerine annesi, Tonyukuk'un kızı Po-fu Hatun, vezir Yü-ssu Tarkan ile iş birliği yaparak yönetimde belirleyici hâle geldi. Ancak bu ittifak diğer boylar ve devlet ileri gelenlerinin desteğini sağlayamadı.


Bilge Kağan'ın bu tutumu Tang İmparatoru Hsüan Tsung tarafından memnuniyetle karşılandı. Çin sarayına gelen Göktürk elçisi Buyruk Çor için Tzu-chen Sarayı'nda büyük bir kabul töreni düzenlendi. Elçiye değerli hediyeler verildi ve yüksek düzeyde ilgi gösterildi.
=== Devlet Yönetiminde Otorite Mücadelesi ===
Tengri Kağan hükümdarlık unvanını taşımakla birlikte devlet yönetiminde belirleyici bir rol üstlenemedi. Ülkenin doğu ve batı kanatları, sırasıyla Sol Şad ile Sağ Şad unvanını taşıyan iki amcasının idaresindeydi. Başarılı yönetimleri sayesinde her iki şad da kumandanlar ve özellikle genç askerler arasında büyük saygınlık kazanmıştı. Kağanın küçük yaşta olması ve Po-fu Hatun ile Yü-ssu Tarkan'ın yönetimde nüfuzlarını artırma girişimleri ise merkezî otoriteyi giderek zayıflattı.


Bu dönemde iki devlet arasındaki ekonomik ilişkiler de geliştirildi. Shuo-fang bölgesindeki Batı Shou-hsiang-ch'eng'de karşılıklı ticaret yapılmak üzere bir pazar kurulmasına karar verildi. Ayrıca Tang Devleti her yıl Göktürklere çok sayıda ipek kumaş göndermeyi kabul etti.
740 yılında Tang İmparatoru Hsüan Tsung, Tengri Kağan'ın hükümdarlığını resmen tanıdı. Aynı dönemde Tengri Kağan ile annesi, nüfuzları giderek artan iki şadı kendileri için tehdit olarak görmeye başladı. Bu nedenle önce batı kanadını yöneten Sağ Şad'a karşı harekete geçtiler. Düzenlenen bir komplo sonucunda Sağ Şad öldürüldü, ona bağlı kuvvetler de merkezî yönetime bağlandı.


== Kül Tegin'in Ölümü ==
Bu gelişmeyi öğrenen doğu kanadının yöneticisi Sol Şad P'an Kül Tegin, aynı akıbetin kendisini de beklediğini düşünerek harekete geçti. Tengri Kağan'ı öldürdü ve Bilge Kağan'ın oğullarından birini tahta çıkardı. Ancak devlet ileri gelenleri ile boyların önemli bir kısmının desteğini sağlayamadı. Bundan yararlanan Basmıllar P'an Kül Tegin'i yenilgiye uğrattı; kuvvetlerini kaybeden P'an Kül Tegin tek başına kaçmak zorunda kaldı.
731 yılında II. Göktürk Kağanlığı'nın en önemli devlet ve ordu kumandanlarından biri olan Kül Tegin hayatını kaybetti. Kardeşinin ölümü Bilge Kağan üzerinde derin bir etki bıraktı. Orhun Yazıtlarında onun için tuttuğu yası ayrıntılı biçimde dile getirerek büyük üzüntü duyduğunu ifade etmektedir.


Kül Tegin'in cenaze törenine Göktürk Devleti'nin komşuları ile bağlı topluluklarının temsilcileri katıldı. Doğudan Kitanlar ve Tatabılar elçiler gönderirken Tang İmparatoru da çok sayıda ipekli kumaş, altın ve gümüş eşya ile birlikte özel temsilcilerini cenazeye yolladı.
=== Taht Mücadelelerinin Derinleşmesi ===
P'an Kül Tegin'in yenilgisinin ardından II. Göktürk Kağanlığı'ndaki taht mücadeleleri daha da şiddetlendi. Onun tahta çıkardığı hükümdar Kutlug Yabgu tarafından öldürüldü. Kutlug Yabgu, Bilge Kağan'ın diğer oğullarından birini kağan ilan ettiyse de kısa süre sonra onu da ortadan kaldırarak kendisini hükümdar ilan etti.


Batıdan Soğdlar, İranlılar ve Buhara'dan gelen temsilciler de törene iştirak etti. Türgiş Kağanlığı adına Tamgacı Makaraç ile Oğuz Bilge, Kırgız Kağanı adına ise Tarduş İnançu Çor hazır bulundu.
Tang Hanedanı bu karışıklıkları yakından izliyordu. İmparator Hsüan Tsung, Sun Lao-nu'yu Uygur, Karluk ve Basmıl boylarına elçi olarak göndererek onları Göktürk Kağanlığı'ndan ayrılmaya ve Çin'e yaklaşmaya teşvik etti. Bunun sonucunda Çin'in desteğini alan Basmıl, Karluk ve Uygurlar, merkezî otoritenin zayıflamasından yararlanarak II. Göktürk Kağanlığı'na karşı ayaklandılar.


Bu geniş katılım, Kül Tegin'in yalnızca Göktürk Devleti içinde değil, Orta Asya'nın siyasî çevrelerinde de önemli bir itibara sahip olduğunu göstermektedir.
İsyancı boylar önce Kutlug Yabgu'yu öldürdü, ardından kendi aralarında yeni bir idarî düzen kurdu. Basmıl hükümdarı Chieh-tie-i-shih kağan ilan edilirken sağ ve sol kanat yabgulukları Karluklar ile Uygurlar arasında paylaştırıldı. Daha sonra üç boy birlikte Tang sarayına elçi göndererek yeni durumu bildirdi. Böylece Göktürk Devleti'ne karşı kurulan ittifak ile Tang Hanedanı arasındaki ilişkiler resmiyet kazandı.


Kül Tegin için görkemli bir anıt mezar inşa edildi. Yazıtın metni Yollug Tegin tarafından kaleme alındı. Türbenin yapımı ve süslenmesi için Çin'den usta sanatkârlar getirildi. Yapının içi resimlerle süslendi, çeşitli heykeller yerleştirildi ve anıt taşları dikildi.
=== Çin'in Boylar Arasındaki Mücadeleden Yararlanması ===
II. Göktürk Kağanlığı'nda yaşanan taht mücadeleleri ve iç karışıklıklar, Tang Hanedanı'nın kuzey siyasetinde daha etkin bir rol üstlenmesine zemin hazırladı. İmparator Hsüan Tsung, kuzey sınırındaki Ling eyaletine Wang Chung-ssu'yu tayin etti. Kendini kanıtlamak isteyen Wang Chung-ssu, önce Sang-kan Irmağı çevresinde yaşayan Hsi ve Nu-chie topluluklarını yenilgiye uğrattı. Çok sayıda esir alarak kuzeydeki diğer boylara gözdağı verdikten sonra geniş katılımlı bir toplantı düzenledi.


Bilge Kağan, bu anıtı Göktürk merkezine yakın ve kolay ulaşılabilecek bir yerde diktirdi. Tang İmparatoru da yazıt ve türbenin hazırlanması için seçkin ustalar gönderdi. Çinli sanatkârların hazırladığı eserlerin kalitesinden etkilenen Bilge Kağan'ın, özellikle kardeşinin savaşlarını tasvir eden bölümleri görürken büyük üzüntü duyduğu kaynaklarda belirtilmektedir.
Kutlug Yabgu'nun öldürülmesinin ardından yaşanan karışıklıklardan yararlanan Wang Chung-ssu, Gobi Çölü'nün güneyine kadar ilerleyerek Göktürk toplulukları üzerindeki baskısını artırdı.


== Tonyukuk'un Ölümü ve Devlet Yönetimindeki Değişim ==
== Ozmış Kağan ==
Kül Tegin'in ölümünden kısa bir süre sonra II. Göktürk Kağanlığı'nın en önemli devlet adamlarından Tonyukuk da hayatını kaybetti. Ölüm tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, kaynaklar onun Kül Tegin'in vefatından sonra öldüğünü göstermektedir.
 
İlteriş Kutlug Kağan döneminden itibaren devlet yönetiminde görev alan Tonyukuk, Kapgan Kağan ve Bilge Kağan devirlerinde de en etkili devlet adamlarından biri olarak faaliyet gösterdi. Çin kaynakları ile kendi adına diktirdiği yazıt, onun Göktürk Devleti'nin kuruluşu, güçlenmesi ve yeniden teşkilatlanmasındaki rolünü ortaya koymaktadır.
 
Bilge Kağan, hem kardeşi Kül Tegin'i hem de en önemli danışmanı Tonyukuk'u kaybettikten sonra devlet yönetiminde yeni düzenlemeler yapmak zorunda kaldı. Bu dönemde Yollug Tegin başta olmak üzere hanedan mensupları ve diğer devlet ileri gelenleri yönetimde daha fazla sorumluluk üstlendiler.
 
== Bilge Kağan'ın Ölümü ==
734 yılında Bilge Kağan hayatını kaybetti. Çin kaynaklarına göre ölümünün doğal sebeplerden mi yoksa zehirlenme sonucu mu gerçekleştiği konusunda farklı kayıtlar bulunmaktadır. Bazı kayıtlarda saray çevresindeki görevlilerden biri tarafından zehirlendiği belirtilmektedir.
 
Bilge Kağan'ın ölümü II. Göktürk Kağanlığı için önemli bir dönüm noktası oldu. İlteriş Kutlug Kağan tarafından kurulan devlet, Kapgan Kağan döneminde genişlemiş, Bilge Kağan devrinde ise iç karışıklıklar büyük ölçüde sona erdirilmiş ve Çin ile dengeli ilişkiler kurulmuştu.
 
Bilge Kağan'ın cenaze törenine de çeşitli devletlerden elçiler katıldı. Tang İmparatoru Hsüan Tsung, daha önce Kül Tegin'in cenazesinde olduğu gibi değerli hediyeler ve görevliler göndererek taziyelerini iletti.
 
Bilge Kağan adına Orhun Irmağı vadisinde bir anıt mezar ve yazıt yaptırıldı. Yazıtın metni, Kül Tegin Yazıtı'nda olduğu gibi Yollug Tegin tarafından kaleme alındı. Göktürk Devleti'nin kuruluşundan Bilge Kağan dönemine kadar geçen olaylar bu yazıtta hükümdarın ağzından anlatıldı.
 
Bilge Kağan Yazıtı, yalnızca hükümdarın hayatını anlatan bir kitabe değil, aynı zamanda II. Göktürk Kağanlığı'nın siyasî tarihi, devlet anlayışı, töre düzeni ve hükümdarın halkına yönelik öğütlerini içeren en önemli kaynaklardan biri hâline geldi.
 
Bilge Kağan'ın ölümünün ardından tahta oğlu Tengri Kağan geçti. Ancak yeni hükümdarın küçük yaşta olması ve devlet yönetiminde önceki dönemin güçlü şahsiyetlerinin artık bulunmaması, II. Göktürk Kağanlığı'nda yeniden siyasî istikrarsızlığın başlamasına zemin hazırladı.
 
== Bilge Kağan’ın Ölümünden Sonraki Taht Değişikliği ==
Bilge Kağan’ın ölümünden II. Göktürk Kağanlığı’nın yıkılışına kadar uzanan dönem hakkındaki bilgiler oldukça sınırlıdır. Orhun Yazıtlarındaki anlatım Bilge Kağan’ın ölümüyle sona ermekte, Çin kaynakları da bu dönem için önceki yıllara kıyasla daha az bilgi vermektedir. Bunun başlıca sebebi, Göktürklerin Tang Hanedanı açısından eski askerî tehlikelerini kaybetmeleri ve iki taraf arasındaki ilişkilerin daha çok diplomatik bir nitelik kazanmasıdır. Nitekim 723 yılından sonra iki devlet arasında uzun süre önemli bir savaş yaşanmamıştır.
 
682 yılında Kutlug Kağan’ın önderliğinde bağımsızlığını kazanan II. Göktürk Kağanlığı, kısa sürede Orta Asya’nın en güçlü devletlerinden biri hâline gelmişti. Kutlug Kağan’ın ardından 692 yılında tahta çıkan Kapgan Kağan, 716 yılında öldürülünce oğlu hükümdar olmuş, ancak Kül Tegin’in müdahalesiyle tahttan uzaklaştırılmıştı. Aynı yıl Bilge Kağan hükümdar ilan edilmişti. Bilge Kağan, ilk yıllarında boy isyanlarını bastırmış, daha sonra Çin’i yenilgiye uğratarak barış yapmaya zorlamıştı.
 
On sekiz yıl hüküm süren Bilge Kağan, Buyruk Çor adlı bir devlet adamı tarafından zehirlendi. Ölümünden önce kendisini zehirleyen Buyruk Çor ile ona yardım edenleri öldürttü. Bilge Kağan 25 Kasım 734 tarihinde hayatını kaybetti; cenaze töreni ise 22 Haziran 735’te gerçekleştirildi.
 
Bilge Kağan’ın ölümünün ardından devlet ileri gelenleri bir araya gelerek oğullarından İ-jan’ı kağan ilan ettiler. Ancak İ-jan Kağan’ın ne kadar süre tahtta kaldığı kaynaklarda farklı biçimlerde aktarılmaktadır. Bazı kayıtlarda kısa süre sonra öldüğü belirtilirken, bir kaynakta sekiz yıl hüküm sürdüğü bildirilmektedir. Diğer kayıtlar ve sonraki gelişmeler dikkate alındığında, İ-jan Kağan’ın tahta çıktıktan kısa süre sonra hastalanarak öldüğü anlaşılmaktadır.
 
== Tengri Kağan’ın Tahta Çıkışı ==
İ-jan Kağan’ın ölümünden sonra kardeşi Bilge Kutlug Kağan unvanıyla tahta çıktı. Tang Hanedanı, Sağ Chin-wu muhafızları generali Li Chih’yı elçi olarak göndererek kendisine Tengri Kağan unvanını sundu.
 
Tengri Kağan’ın yaşının küçük olması, devlet işlerinde yeterli bir otorite kurmasını engelledi. Bu durumdan yararlanan annesi Po-fu Hatun, yönetim üzerinde etkili olmaya başladı. Tonyukuk’un kızı olan Po-fu Hatun, vezirlerden Yü-ssu Tarkan ile iş birliği yaparak devlet idaresini bütünüyle denetim altına almaya çalıştı. Ancak bu gizli ittifak diğer boylar ve devlet ileri gelenleri tarafından desteklenmedi.
 
== Devlet Yönetiminde Otorite Mücadelesi ==
Tengri Kağan hükümdarlık unvanını taşımakla birlikte devlet yönetiminde belirleyici bir rol üstlenemedi. Bu sırada ülkenin doğu ve batı kanatları iki amcasının idaresindeydi. Doğu kanadı Sol Şad, batı kanadı ise Sağ Şad unvanını taşıyan hanedan üyeleri yönetiyordu. Her iki şad da başarılı idareleri sayesinde kumandanlar ve özellikle genç askerler arasında saygınlık kazanmıştı.
 
Kağanın yaşının küçük olması ve yönetimde yeterli otorite kuramaması devlet düzenini zayıflattı. Buna, Po-fu Hatun ile Yü-ssu Tarkan'ın yönetimi ele geçirme girişimleri de eklenince merkezî otorite sarsılmaya başladı.
 
740 yılında Tang İmparatoru Hsüan Tsung, Tengri Kağan'ın hükümdarlığını resmen tanıdı. Ancak bu sırada Tengri Kağan ile annesi, devlet içinde nüfuzları giderek artan iki şadı kendileri için tehdit olarak görmeye başladılar. Güçlerini sağlamlaştırmak amacıyla önce batı kanadını yöneten Sağ Şad'a karşı harekete geçtiler. Kurulan bir komplo sonucunda Sağ Şad öldürüldü ve ona bağlı kuvvetler merkezî yönetime bağlandı.
 
Bu gelişmeyi haber alan doğu kanadının yöneticisi Sol Şad P'an Kül Tegin, aynı akıbetin kendisini de beklediğini düşündü. Karşı tarafın harekete geçmesini beklemeden Tengri Kağan'a saldırarak onu öldürdü. Ardından Bilge Kağan'ın oğullarından birini kağan ilan etti.
 
Ancak P'an Kül Tegin beklediği desteği bulamadı. Devlet ileri gelenleri ve boyların önemli bir kısmı onun yanında yer almadı. Bu durumdan yararlanan Basmıllar P'an Kül Tegin'e saldırarak onu yenilgiye uğrattılar. Kuvvetlerini kaybeden P'an Kül Tegin tek başına kaçmak zorunda kaldı.
 
== Taht Mücadelelerinin Derinleşmesi ==
P'an Kül Tegin'in yenilgisiyle birlikte II. Göktürk Kağanlığı'ndaki taht mücadeleleri daha da şiddetlendi. Onun tahta çıkardığı hükümdar, Kutlug Yabgu tarafından öldürüldü. Kutlug Yabgu daha sonra Bilge Kağan'ın başka bir oğlunu hükümdar yaptıysa da kısa süre sonra onu da ortadan kaldırarak kendisini kağan ilan etti.
 
Bu sırada Tang Hanedanı, Göktürk Devleti'nde yaşanan karışıklıkları yakından takip ediyordu. İmparator Hsüan Tsung, Sun Lao-nu adlı elçisini Uygur, Karluk ve Basmıl boylarına göndererek onları Göktürk Kağanlığı'ndan ayrılmaya ve Çin'e yaklaşmaya teşvik etti.
 
Böylece uzun yıllardır Göktürkler ile Tang Hanedanı arasında devam eden barış dönemi sona ermeye başladı. Çin'in desteğini alan Basmıl, Karluk ve Uygur boyları, merkezî otoritenin zayıflamasından yararlanarak II. Göktürk Kağanlığı'na karşı ayaklandılar.
 
İsyancı boylar ilk olarak Kutlug Yabgu'yu öldürdüler. Ardından kendi aralarında yeni bir idarî düzen kurdular. Basmıl hükümdarı Chieh-tie-i-shih kağan ilan edilirken, sağ ve sol kanat yabgulukları Karluklar ile Uygurlar arasında paylaştırıldı. Daha sonra üç boy birlikte Tang sarayına elçi göndererek yeni durum hakkında bilgi verdiler. Böylece Göktürk Devleti'ne karşı oluşturulan ittifak ile Çin arasındaki ilişkiler resmiyet kazandı.
 
== Çin'in Boylar Arasındaki Mücadeleden Yararlanması ==
II. Göktürk Kağanlığı'nda yaşanan taht mücadeleleri ve iç karışıklıklar, Tang Hanedanı'nın kuzey siyasetinde daha etkin bir rol üstlenmesine zemin hazırladı. İmparator Hsüan Tsung, kuzey sınırındaki Ling eyaletine Wang Chung-ssu'yu tayin etti. Kendini kanıtlamak isteyen bu kumandan, ilk olarak Sang-kan Irmağı çevresinde yaşayan Hsi ve Nu-chie topluluklarını yenilgiye uğrattı. Çok sayıda esir alarak kuzeydeki diğer boylara gözdağı verdi ve ardından geniş katılımlı bir toplantı düzenledi.
 
Kutlug Yabgu'nun öldürülmesi sırasında ortaya çıkan karışıklıkları yakından takip eden Wang Chung-ssu, Gobi Çölü'nün güneyine kadar ilerleyerek Göktürk toplulukları üzerinde baskı kurdu.
 
== Ozmış Kağan'ın Tahta Çıkışı ==
Kutlug Yabgu'nun ölümünden sonra Basmıl, Uygur ve Karluk saldırılarından kurtulabilen Göktürk toplulukları, eski Doğu Kanadı Şadı P'an Kül Tegin'in oğlunu '''Ozmış Kağan''' unvanıyla hükümdar ilan ettiler.
Kutlug Yabgu'nun ölümünden sonra Basmıl, Uygur ve Karluk saldırılarından kurtulabilen Göktürk toplulukları, eski Doğu Kanadı Şadı P'an Kül Tegin'in oğlunu '''Ozmış Kağan''' unvanıyla hükümdar ilan ettiler.


934. satır: 448. satır:
Çinli kumandan doğrudan saldırmak yerine Basmıl, Karluk ve Uygur kuvvetlerini Ozmış Kağan'ın üzerine gönderdi. Yenilgiye uğrayan Ozmış Kağan geri çekilmek zorunda kaldı. Bunun ardından Wang Chung-ssu da harekete geçerek kağanı takip etti ve batı kanadındaki kuvvetlerini bozguna uğrattı.
Çinli kumandan doğrudan saldırmak yerine Basmıl, Karluk ve Uygur kuvvetlerini Ozmış Kağan'ın üzerine gönderdi. Yenilgiye uğrayan Ozmış Kağan geri çekilmek zorunda kaldı. Bunun ardından Wang Chung-ssu da harekete geçerek kağanı takip etti ve batı kanadındaki kuvvetlerini bozguna uğrattı.


== Çin'e Sığınmalar ==
=== Çin'e Sığınmalar ===
Art arda yaşanan yenilgiler ve hanedan içindeki mücadeleler, Göktürk ileri gelenleri arasında Çin'e sığınmaları hızlandırdı.
Art arda yaşanan yenilgiler ve hanedan içindeki mücadeleler, Göktürk ileri gelenleri arasında Çin'e sığınmaları hızlandırdı.


943. satır: 457. satır:
Bu gelişmeler, Tang Hanedanı'nın yalnızca askerî değil, diplomatik ve idarî yöntemlerle de Göktürk hanedanını kendi nüfuzu altına çekmeye çalıştığını göstermektedir.
Bu gelişmeler, Tang Hanedanı'nın yalnızca askerî değil, diplomatik ve idarî yöntemlerle de Göktürk hanedanını kendi nüfuzu altına çekmeye çalıştığını göstermektedir.


== Ozmış Kağan'ın Ölümü ==
=== Ozmış Kağan'ın Ölümü ===
Tang yönetimi, Ozmış Kağan'ı tamamen etkisiz hâle getirmek amacıyla yeni bir harekât hazırladı. Wang Chung-ssu, bu kez de Basmıl, Karluk ve Uygur boylarının birlikte hareket etmesini sağladı. Planına göre Ozmış Kağan'a karşı en etkili yöntem, bu üç boyun müşterek saldırısıydı.
Tang yönetimi, Ozmış Kağan'ı tamamen etkisiz hâle getirmek amacıyla yeni bir harekât hazırladı. Wang Chung-ssu, Basmıl, Karluk ve Uygur boylarını ortak hareket etmeye ikna ederek Ozmış Kağan'a karşı müşterek bir saldırı planı oluşturdu.


İttifak kuvvetleri To-lo-ssu Kalesi yönünde ilerledikten sonra K'un Irmağı boyunca harekâtlarını sürdürdüler ve Ozmış Kağan'ın üzerine yürüdüler. Yapılan mücadelede Ozmış Kağan öldürüldü. Böylece Wang Chung-ssu doğrudan savaşa girmeden, müttefik Türk boylarını kullanarak amacına ulaşmış oldu.
İttifak kuvvetleri To-lo-ssu Kalesi yönünde ilerledikten sonra K'un Irmağı boyunca harekâtlarını sürdürerek Ozmış Kağan'ın üzerine yürüdü. Yapılan savaşta Ozmış Kağan öldürüldü. Böylece Wang Chung-ssu, doğrudan savaşa girmeden müttefik Türk boylarını kullanarak amacına ulaştı.


Bu sırada Wang Chung-ssu kuzey sınırındaki savunma düzenini de güçlendirmeye çalışıyordu. Çin Seddi üzerindeki Ta-t'ung ve Ching-pien kalelerini birbirine bağlayacak tahkimat faaliyetleri yürüttü. Böylece kuzeyden gelebilecek saldırıları önlemeyi hedefliyordu.
Aynı dönemde kuzey sınırındaki savunma düzenini de güçlendiren Wang Chung-ssu, Çin Seddi üzerindeki Ta-t'ung ve Ching-pien kalelerini birbirine bağlayan tahkimat çalışmaları yürüttü. Böylece kuzeyden gelebilecek saldırılara karşı sınır savunmasını güçlendirmeyi hedefledi.


Ozmış Kağan'ın kesilen başı Tang başkenti Ch'ang-an'a gönderildi.
Ozmış Kağan'ın kesilen başı Tang başkenti Ch'ang-an'a gönderildi.
955. satır: 469. satır:
Ozmış Kağan'ın ölümüne rağmen Göktürk toplulukları mücadeleyi bırakmadı. Hayatta kalanlar, Ozmış Kağan'ın oğlu Pai-mei'i kağan ilan ederek devleti yeniden toparlamaya çalıştılar.
Ozmış Kağan'ın ölümüne rağmen Göktürk toplulukları mücadeleyi bırakmadı. Hayatta kalanlar, Ozmış Kağan'ın oğlu Pai-mei'i kağan ilan ederek devleti yeniden toparlamaya çalıştılar.


Tang İmparatoru Hsüan Tsung ise Göktürk Kağanlığı'nı kesin olarak ortadan kaldırmaya kararlıydı. Bu amaçla bölgeyi iyi tanıyan Wang Chung-ssu'yu yeniden görevlendirdi.
Tang İmparatoru Hsüan Tsung ise Göktürk Kağanlığı'nı kesin olarak ortadan kaldırmak amacıyla Wang Chung-ssu'yu yeniden görevlendirdi. Çin ordusu Sa-ho-nei Dağı çevresinde Pai-mei Kağan'ın doğu kanadını yöneten A-po Tarkan'a bağlı on bir boyu yenilgiye uğrattı; ardından batı kanadındaki kuvvetlere yönelerek harekâtını sürdürdü.
 
Çin ordusu Sa-ho-nei Dağı çevresine ulaştığında Pai-mei Kağan'ın doğu kanadını yöneten A-po Tarkan'a bağlı on bir boyla savaştı ve onları yenilgiye uğrattı. Ardından batı kanadındaki kuvvetlere yönelerek saldırılarını sürdürdü.
 
== Uygur Kağanlığı'nın Kuruluşu ==
Bu sırada Göktürk Kağanlığı'na karşı birlikte hareket eden Basmıl, Karluk ve Uygur boyları arasında da anlaşmazlıklar başladı.
 
Daha önce kağan olarak tanınan Basmıl hükümdarı Chieh-tie-i-shih, bu kez Uygurlar ve Karluklar tarafından öldürüldü. Bunun ardından Uygur hükümdarı Ku-li Pei-lo kendisini '''Kutlug Boyla Kül Kağan''' ilan etti ve durumu bildirmek üzere Tang sarayına bir elçi gönderdi.
 
Böylece Uygur Devleti resmen kurulmuş oldu. Yaklaşık iki yüzyıl boyunca Göktürk devlet geleneğinin merkezi olan Ötüken de Uygurların hâkimiyetine geçti.
 
== II. Göktürk Kağanlığı'nın Yıkılışı ==
745 yılının başlarında Ötüken'deki hâkimiyetini sağlamlaştıran Uygur Kağanı, son Göktürk hükümdarı Pai-mei Kağan'ın üzerine yürüdü. Yapılan mücadelede Pai-mei Kağan yenilerek öldürüldü. Onun kesilen başı da babası Ozmış Kağan'ın başı gibi Tang başkentine gönderildi.
 
Pai-mei Kağan'ın ölümünün ardından Bilge Kağan'ın hatunu ve hayatta kalmayı başaran son Göktürk toplulukları da Tang Devleti'ne sığındılar.
 
Böylece 682 yılında Kutlug Kağan tarafından yeniden kurulan II. Göktürk Kağanlığı, yaklaşık altmış üç yıl süren hâkimiyetin ardından 745 yılında tarih sahnesinden çekildi. Ötüken merkezli siyasî hâkimiyet ise Uygur Kağanlığı'na geçti.
 
== II. Göktürk Kağanlığı'nın Yıkılışından Sonra Göktürkler ==
Son Göktürk hükümdarı Pai-mei Kağan'ın öldürülmesi ve kesik başının Çin'e gönderilmesiyle Göktürk hanedanının siyasî varlığı tamamen sona erdi. Hanedan mensuplarının önemli bir bölümü daha önce Tang Devleti'ne sığınmış, Ötüken çevresinde uzun yıllar süren iç mücadeleler ise boyların dağılmasına yol açmıştı. Aynı dönemde Uygurlar, Basmılları yenilgiye uğratarak Büyük Uygur Kağanlığı'nı kurdular. Bu gelişmeler sonucunda Göktürk hanedanından herhangi bir kişinin devleti yeniden kurabilmesi mümkün olmadı. Uzun süren iç savaşlar, diğer boyların hanedana bağlılığını da büyük ölçüde ortadan kaldırmıştı.
 
Bununla birlikte Göktürk adı sonraki yüzyıllarda tamamen kaybolmadı. Çin kaynaklarında zaman zaman Göktürk topluluklarına ve hanedan mensuplarına dair kayıtlara rastlanmaktadır.
 
== A-pu-sse'nin Girişimi ==
Kapgan Kağan'ın torunu A-pu-sse, 742 yılının sonlarında ülkedeki iç karışıklıklar sırasında Tengri Kağan'ın kızıyla birlikte Tang Devleti'ne sığınan topluluk arasında yer aldı. Tang İmparatoru Hsüan Tsung, bağlılığının karşılığı olarak kendisine Shuo-fang bölgesinde görev verdi ve Feng-hsin Prensi unvanını bahşetti.
 
Tang Devleti'ni sarsan An Lu-shan İsyanı sırasında A-pu-sse de karışıklıktan yararlanarak ayaklanmayı planladı. Daha sonra Çin sınırlarını terk ederek Gobi Çölü'nün kuzeyindeki eski yurduna döndü.


752 yılının ilkbaharında Çin sınırlarına saldırılar düzenledi ve çeşitli yağmalarda bulundu. Ancak iki yıl sonra Beşbalık askerî valisi Ch'eng Chien-li tarafından yakalandı. Bazı kaynaklarda ise Karluk yabgusunun A-pu-sse'yi ele geçirerek Çin'e teslim ettiği belirtilmektedir. Sonunda Tang başkentine götürülen A-pu-sse, imparatorun huzuruna çıkarıldıktan sonra Chu-ch'iou Caddesi'nde idam edildi.
Bu sırada Göktürk Kağanlığı'na karşı birlikte hareket eden Basmıl, Karluk ve Uygur boyları arasında anlaşmazlık çıktı. Daha önce kağan ilan edilen Basmıl hükümdarı Chieh-tie-i-shih, Uygurlar ile Karluklar tarafından öldürüldü. Bunun üzerine Uygur hükümdarı Ku-li Pei-lo kendisini Kutlug Boyla Kül Kağan ilan ederek durumu bildirmek üzere Tang sarayına bir elçi gönderdi.


== Çin'e Karşı Yeni Ayaklanmalar ==
Böylece Uygur Devleti resmen kurulurken, yaklaşık iki yüzyıl boyunca Göktürk devlet geleneğinin merkezi olan Ötüken de Uygurların hâkimiyetine geçti.
756 yılında Tang hizmetine girerek generalliğe yükselen A-shih-na Ch'eng-ch'ing, daha sonra isyan ederek Ying-ch'uan bölgesini ele geçirdi. Bölgenin muhafızı Hsie Yüan ile vali yardımcısı P'ang Chien'i esir aldı. Ancak daha sonraki faaliyetleri hakkında kaynaklarda bilgi bulunmamaktadır.


764 yılında ise liderleri belirtilmeyen başka bir Göktürk topluluğu Feng eyaletine saldırdı ve bölgenin muhafız generali Ma Wang'ı öldürdü.
=== II. Göktürk Kağanlığı'nın Yıkılışı ===
745 yılının başlarında Ötüken'deki hâkimiyetini pekiştiren Uygur Kağanı, son Göktürk hükümdarı Pai-mei Kağan'ın üzerine yürüdü. Yapılan savaşta Pai-mei Kağan yenilerek öldürüldü. Kesilen başı, babası Ozmış Kağan'ın başında olduğu gibi Tang başkentine gönderildi.


== IX. Yüzyılda Göktürk Toplulukları ==
Pai-mei Kağan'ın ölümünün ardından Bilge Kağan'ın hatunu ile hayatta kalan son Göktürk toplulukları Tang Devleti'ne sığındı.
Göktürk adına daha sonraki yüzyılda da Çin kaynaklarında rastlanmaktadır. 837 yılında Chen-wu bölgesinde yaşayan yaklaşık yüz elli çadırlık bir Göktürk topluluğu ayaklandı. Tarım alanlarını ve çiftçileri yağmalayan bu grup, Çinli kumandan Liou Mien tarafından yenilgiye uğratılarak etkisiz hâle getirildi.


847 yılında aynı bölgede yaşayan Göktürkler tüccarlara ve vergi olarak toplanan pirinçlere saldırarak yağma hareketlerinde bulundular. Bölgenin yöneticisi Shih Hsien-chung bu toplulukları da mağlup ederek yeniden bir tehdit oluşturmalarını engelledi.
Böylece 682 yılında Kutlug Kağan tarafından yeniden kurulan II. Göktürk Kağanlığı, yaklaşık altmış üç yıllık hâkimiyetin ardından 745 yılında tarih sahnesinden çekildi. Ötüken merkezli bozkır hâkimiyeti ise Uygur Kağanlığı'na geçti.


== Beş Hanedan Dönemindeki Diplomatik İlişkiler ==
== Göktürk Hanedanının Sonraki İzleri ==
Göktürkler, yaklaşık seksen yıl sonra Beş Hanedan döneminde yeniden Çin kaynaklarında görünmeye başladılar. 925 yılının ilkbaharında Çin sarayına bir elçilik heyeti göndererek kendi ülkelerine ait hediyeler sundular. Heyetin başındaki Hun-chie-lou'nun aynı zamanda Göktürklerin lideri olduğu anlaşılmaktadır.
Son Göktürk hükümdarı Pai-mei Kağan'ın öldürülmesi ve kesik başının Tang başkentine gönderilmesiyle Göktürk hanedanının siyasî varlığı sona erdi. Hanedan mensuplarının önemli bir bölümü daha önce Tang Devleti'ne sığınmış, Ötüken çevresinde uzun yıllar süren iç mücadeleler boyların dağılmasına yol açmıştı. Aynı dönemde Uygurlar, Basmılları yenilgiye uğratarak Büyük Uygur Kağanlığı'nı kurdu. Böylece Göktürk hanedanından herhangi bir kişinin devleti yeniden kurabilmesi mümkün olmadı.


Aynı yılın kışında Göktürkler, Hsi ve Tu-hun topluluklarıyla birlikte yeniden elçi gönderdiler.
Bununla birlikte Göktürk adı sonraki yüzyıllarda tamamen ortadan kalkmadı. Çin kaynaklarında hanedan mensupları ile çeşitli Göktürk topluluklarına dair kayıtlara rastlanmaktadır. Bunların ilki, Kapgan Kağan'ın torunu A-pu-sse ile ilgilidir. A-pu-sse, 742 yılının sonlarında ülkedeki iç karışıklıklar sırasında Tengri Kağan'ın kızıyla birlikte Tang Devleti'ne sığınan topluluk arasında yer aldı. Tang İmparatoru Hsüan Tsung, bağlılığının karşılığı olarak kendisine Shuo-fang bölgesinde görev vererek Feng-hsin Prensi unvanını bahşetti.


Bu dönemde Çin İmparatoru Ming-tsung, Po-ssu-ma-p'o adlı yerde Göktürk Tanrısı adına kurban sundu ve kuzey bozkır geleneklerine uygun bir tören yapılmasına izin verdi. Ertesi yıl Hun-chie-lou'nun ölümü üzerine gerçekleştirilen cenaze törenine de müsaade edildi. Bu sırada Göktürklerin başında Chang Mu-chin bulunuyor ve o da Çin sarayına elçiler göndermeyi sürdürüyordu.
Tang Devleti'ni sarsan An Lu-shan İsyanı sırasında A-pu-sse de karışıklıktan yararlanarak ayaklanmayı planladı. Daha sonra Çin sınırlarını terk ederek Gobi Çölü'nün kuzeyindeki eski yurduna döndü. 752 yılının ilkbaharında Çin sınırlarına saldırılar düzenleyip çeşitli yağmalarda bulundu. Ancak iki yıl sonra Beşbalık askerî valisi Ch'eng Chien-li tarafından yakalandı. Bazı kaynaklarda ise Karluk yabgusunun A-pu-sse'yi ele geçirerek Çin'e teslim ettiği belirtilmektedir. Tang başkentine götürülen A-pu-sse, imparatorun huzuruna çıkarıldıktan sonra Chu-ch'iou Caddesi'nde idam edildi.


931 yılında Tu-a-shu adlı Göktürk elçisi Çin İmparatoru Ming-tsung'u ziyaret etti.
756 yılında Tang hizmetine girerek generalliğe yükselen A-shih-na Ch'eng-ch'ing isyan ederek Ying-ch'uan bölgesini ele geçirdi; bölgenin muhafızı Hsie Yüan ile vali yardımcısı P'ang Chien'i esir aldı. Ancak sonraki faaliyetleri hakkında kaynaklarda bilgi bulunmamaktadır. 764 yılında ise liderleri belirtilmeyen başka bir Göktürk topluluğu Feng eyaletine saldırarak bölgenin muhafız generali Ma Wang'ı öldürdü.


Tang Hanedanı'nın yıkılmasının ardından kurulan Sonraki Chin Hanedanı döneminde de diplomatik ilişkiler devam etti. 941 yılının sonbaharında Göktürk elçisi Hsüe T'ung-hai, Sonraki Chin başkentine giderek resmî temaslarda bulundu.
Göktürk adına IX. yüzyılda da Çin kaynaklarında rastlanmaktadır. 837 yılında Chen-wu bölgesinde yaşayan yaklaşık yüz elli çadırlık bir Göktürk topluluğu ayaklanarak tarım alanlarını ve çiftçileri yağmaladı. Çinli kumandan Liou Mien tarafından yenilgiye uğratılan bu topluluk etkisiz hâle getirildi. 847 yılında aynı bölgede yaşayan Göktürkler tüccarlara ve vergi olarak toplanan pirinçlere saldırdı. Bölgenin yöneticisi Shih Hsien-chung bu toplulukları da mağlup ederek yeniden tehdit oluşturmalarını engelledi.


== Son Kayıtlar ==
Göktürkler yaklaşık seksen yıl sonra Beş Hanedan döneminde yeniden Çin kaynaklarında görünmektedir. 925 yılının ilkbaharında Hun-chie-lou başkanlığındaki bir elçilik heyeti Çin sarayına kendi ülkelerine ait hediyeler sundu. Aynı yılın kışında Göktürkler, Hsi ve Tu-hun topluluklarıyla birlikte yeniden elçi gönderdiler. Bu dönemde Çin İmparatoru Ming-tsung, Po-ssu-ma-p'o'da Göktürk Tanrısı adına kurban sundu ve bozkır geleneklerine uygun bir tören yapılmasına izin verdi. Ertesi yıl Hun-chie-lou'nun ölümü üzerine düzenlenen cenaze töreni de Çin yönetimince onaylandı. Bu sırada Göktürklerin başında bulunan Chang Mu-chin de Çin sarayına elçiler göndermeyi sürdürdü. 931 yılında Tu-a-shu adlı Göktürk elçisi İmparator Ming-tsung'u ziyaret etti. Tang Hanedanı'nın ardından kurulan Sonraki Chin Hanedanı döneminde de diplomatik ilişkiler devam etti ve 941 yılının sonbaharında Göktürk elçisi Hsüe T'ung-hai Sonraki Chin başkentine giderek resmî temaslarda bulundu.
941 yılı, Çin kaynaklarında Göktürklerin elçi gönderdiği son tarih olarak görülmektedir. Son Göktürk Kağanı Pai-mei'nin 745 yılında öldürülmesinden sonra Çin'e sığınan Göktürk toplulukları uzun süre kimliklerini korudular. Fırsat buldukça ayaklanmalar düzenlediler; Beş Hanedan döneminde ise Çin devletleriyle diplomatik ilişkiler kurabilecek ölçüde varlıklarını sürdürdüler.


Ancak bu toplulukların askerî güçleri ve sonraki akıbetleri hakkında kaynaklar yeterli bilgi vermemektedir. Çin kayıtlarının son ifadelerine göre, Göktürklerin askerî valilerinin ortadan kaybolmasının ardından onlar hakkında düzenli kayıt tutulmamış ve böylece kaynaklardaki izleri de sona ermiştir.
941 yılı, Çin kaynaklarında Göktürklerin elçi gönderdiğinin kaydedildiği son tarihtir. Pai-mei Kağan'ın 745 yılındaki ölümünden sonra Çin'e sığınan Göktürk toplulukları uzun süre kimliklerini korumuş, zaman zaman ayaklanmalar düzenlemiş ve Beş Hanedan döneminde Çin devletleriyle diplomatik ilişkilerini sürdürmüştür. Ancak askerî güçleri ve sonraki akıbetleri hakkında kaynaklar yeterli bilgi vermemektedir. Çin kayıtlarına göre askerî valilerinin ortadan kaybolmasının ardından onlar hakkında düzenli kayıt tutulmamış, böylece tarih sahnesindeki izleri de sona ermiştir.

17.32, 2 Ağustos 2026 itibarı ile sayfanın şu anki hâli

II. Göktürk Kağanlığı, 682 yılında Kutlug Kağan'ın önderliğinde Doğu Göktürk Devleti'nin yeniden bağımsızlığını kazanmasıyla kurulan ve 744 yılına kadar Orta Asya bozkırlarına hâkim olan Türk devletidir. Çin egemenliğine son vererek Göktürk siyasi birliğini yeniden tesis eden bu devlet, İlteriş Kutlug Kağan, Kapgan Kağan ve Bilge Kağan dönemlerinde en güçlü devrini yaşamış; askerî başarılarının yanı sıra gelişmiş devlet teşkilatı, diplomatik faaliyetleri ve Orhun Yazıtları gibi Türk tarihinin en önemli yazılı miraslarını bırakmasıyla Türk siyasi ve kültür tarihinde kalıcı bir yere sahip olmuştur.

Bağımsızlık Mücadelesinin Gelişimi

Doğu Göktürk Kağanlığı'nın 630 yılında yıkılmasının ardından Türk boyları yaklaşık elli yıl Tang Hanedanı'nın hâkimiyeti altında yaşadı. Çin yönetimi, Göktürkleri askerî valiliklere ayırarak boy reislerini kendi idaresine bağladı ve ortak hareket etmelerini önlemeye çalıştı. Buna rağmen bağımsızlık düşüncesi ortadan kalkmadı.

İlk büyük ayaklanma 679 yılında A-shih-te Wen-fu ile A-shih-te Feng-chih önderliğinde başladı. Göktürk hanedanından A-shih-na Ni-shu-fu kağan ilan edildi. Kısa sürede genişleyen isyan, Çin ordusuna ağır kayıplar verdirdiyse de P'ei Hsing-chien kumandasındaki kuvvetler tarafından bastırıldı. Ni-shu-fu öldürüldü, isyancılar dağıldı.

Bunun ardından A-shih-te Wen-fu, bu defa A-shih-na Fu-nien'i kağan ilan ederek mücadeleyi yeniden başlattı. Başlangıçta bazı başarılar elde edilmesine rağmen Çin'in uyguladığı siyasî tedbirler, iç anlaşmazlıklar ve kıtlık nedeniyle bu girişim de başarısız oldu. Teslim olmaları hâlinde bağışlanacakları vaat edilmesine rağmen Fu-nien, Wen-fu ve elli dört Göktürk beyi Ch'ang-an'da idam edildi.

Kutlug Kağan Dönemi

Fu-nien'in 681 yılındaki yenilgisinden sonra Çin kuvvetlerinden kurtulabilen Göktürk toplulukları Çogay-kuzı bölgesine çekildi. Göktürk hanedanına mensup Kutlug da burada etrafında kuvvet toplamaya başladı. Dokuz Oğuzlara düzenlediği akınlarla askerî gücünü artıran Kutlug, uygun şartlar oluşunca 682 yılında bağımsızlığını ilan ederek II. Göktürk Kağanlığı'nı kurdu.

Kutlug, hükümdarlığında İlteriş Kağan unvanını kullandı. Devlet teşkilatını yeniden düzenleyerek kardeşi Mo-ch'o'yu (Kapgan) şad, Tuo-hsi-fu'yu ise yabgu tayin etti. Böylece yaklaşık yarım asır süren Tang hâkimiyeti sona ermiş ve Göktürk Devleti yeniden tarih sahnesine çıkmıştır.

Tonyukuk’un Kutlug’a Katılması

Ch'an-yü askerî valiliğinde Tang yönetimi adına görev yapan A-shih-te Yüan-chen, vali yardımcısı Wang Pen-li tarafından tutuklandı. Kutlug'un Çin topraklarına akınlar düzenlemeye başlaması üzerine affedilerek eski görevine iade edildi. Serbest kaldıktan sonra önce kendi boyuna dönen Yüan-chen, daha sonra Kutlug'un yanına katıldı. Çin kaynaklarında A-shih-te Yüan-chen'in, Orhun Yazıtları'nda adı geçen Tonyukuk ile aynı kişi olduğu kabul edilmektedir. Zekâsı, askerî tecrübesi ve devlet idaresindeki kabiliyeti sebebiyle Kutlug tarafından Apa Tarkan unvanıyla görevlendirilen Tonyukuk, ordunun teşkilatlanması ve askerî işlerin yürütülmesinde başlıca danışmanı oldu. Böylece 679 ve 681 yıllarındaki bağımsızlık hareketlerinde de önemli rol oynayan A-shih-te ailesi, II. Göktürk Kağanlığı'nın kuruluşunda bir kez daha belirleyici bir konuma yükseldi.

Oğuzlarla Mücadele

Göktürk Devleti yeniden teşkilatlanırken Oğuz ülkesinden gelen bir kişi, Tonyukuk'a Dokuz Oğuzların bir kağan seçtiğini, Çin'e General Ku'yu, Kıtanlara ise Tongra Eşim'i elçi olarak gönderdiklerini bildirdi. Dokuz Oğuz kağanı, Kutlug'un cesareti ve Tonyukuk'un devlet idaresindeki yeteneği sayesinde Göktürklerin kısa sürede güç kazandığını, bu nedenle Çin, Kıtan ve Oğuzların birlikte harekete geçmesi gerektiğini ileri sürüyordu. Hazırlanan plana göre Kıtanlar doğudan, Çin orduları güneyden, Oğuzlar ise kuzeyden saldırarak Göktürkleri ortadan kaldıracaktı.

Bu haber üzerine Tonyukuk, düşman ittifakı kurulmadan önce harekete geçmenin zorunlu olduğunu belirtti. Kutlug'un görevlendirmesiyle ordunun başına geçen Tonyukuk, Kök Öng Irmağı'nı aşarak Ötüken yönünde ilerledi. Dokuz Oğuz kuvvetleri İnekler Gölü ile Tola Irmağı arasında Göktürk ordusunu karşıladı. Yaklaşık altı bin kişilik Oğuz ordusuna karşı iki bin kişilik Göktürk kuvveti kesin bir zafer kazandı. Savaşın ardından Dokuz Oğuzlara bağlı diğer topluluklar da Kutlug Kağan'ın hâkimiyetini tanıdı.

Çin’e Düzenlenen Akınlar

Kutlug ile Tonyukuk, aynı yıl Ping eyaletine saldırarak Ch'an-yü askerî valiliğine bağlı bölgelere akınlar düzenledi. Bu sırada Lan eyaletinin askerî valisi Wang Te-mao öldürüldü. Ardından Ting eyaletine yönelen Göktürk kuvvetleri şehri yağmaladı. Bölgenin savunmasıyla görevlendirilen askerî vali Yüan-kui, Kutlug'un ordusuyla savaşmayı göze alamadı. Şehrin kapılarını açtırıp surlara sancak astırmasına rağmen Göktürkler bunun bir tuzak olduğunu düşünerek içeri girmedi ve geri çekildi. Bu olaydan sonra Çin adına çalışan Li Chia-yün ve taraftarları Yüan-kui tarafından ortadan kaldırıldı.

Göktürk akınları daha sonra Kui eyaleti ile Ch'an-yü askerî valiliği üzerine yoğunlaştı. Ch'an-yü kuşatılarak askerî vali Chang Hsing-shih öldürüldü; ardından Wei eyaletine girilerek askerî vali Li Ssu-chien ortadan kaldırıldı. Feng eyaletine yapılan sefer sırasında ise askerî vali Ts'ui Chih-pien, Chiao-na Dağı'nda esir alındı.

Hsie Jen-kui ile Yapılan Savaş

Tang İmparatoru, Tonyukuk'un kumandasındaki Göktürk kuvvetlerini durdurmak amacıyla Tai bölgesinin askerî valisi Hsie Jen-kui'yi görevlendirdi. Tonyukuk, daha önce öldüğünü sandığı Hsie Jen-kui'nin gerçekten ordunun başında bulunduğuna inanmayarak bunun bir Çin hilesi olduğunu düşündü. Ancak Hsie Jen-kui miğferini çıkarıp kendisini gösterince Çin ordusu ani bir saldırı başlattı. Göktürkler ağır bir yenilgiye uğradı; savaşta on bin kişi öldü, yirmi binden fazla kişi esir düştü, otuz bin baş deve, at, sığır ve koyun da Çinlilerin eline geçti. Bu zaferin ardından Çin ordusunun Göktürklere karşı kayda değer başka bir askerî başarısı görülmedi.

Feng Eyaleti Üzerindeki Tartışmalar

Göktürk akınlarının Tang İmparatorluğu'nun kuzey sınırlarında yoğunlaşması ve birçok Çinli kumandanın öldürülmesi veya esir alınması sarayda endişeye yol açtı. Yapılan görüşmelerde Feng eyaletinin boşaltılarak Göktürklere bırakılması önerildi. Ancak devlet adamı Tang Hsiu-ching, bölgenin eski dönemlerden beri Çin toprağı olduğunu, halkın yeniden güneye göç ettirilmesinin sakıncalı sonuçlar doğuracağını savununca bu düşünceden vazgeçildi.

683 yılının sonunda Tang yönetimi, Ch'eng Wu-t'ing'i Ch'an-yü Genel Askerî Valiliği'ni yeniden denetim altına almakla görevlendirerek kuzey sınırındaki savunma hazırlıklarını hızlandırdı. Buna rağmen Kutlug'un kuvvetleri 684'te Shuo, 685'in başlarında ise Tai eyaletlerine akınlar düzenleyerek Çin'in iç kesimlerine kadar ilerledi. Göktürkleri durdurmakla görevlendirilen General Shun-yü Ch'u-p'ing, Hsin eyaletinde ağır bir yenilgiye uğradı ve savaşta beş binden fazla Çin askeri öldü. Aynı yıl Yen-jan başkumandanlığına getirilen Wei Shih-chia da herhangi bir başarı elde edemeden bir yıl sonra geri döndü.

Göktürk akınları 686 yılında da sürdü. Bunun üzerine İmparatoriçe Wu, Büyük General Hei-ch'ih Ch'ang-chih'yı bölgeye gönderdi. Liang-chih'de yapılan ilk çarpışmada Göktürkler geri çekildi; ancak gece yeniden ortaya çıkınca Çin kuvvetleri sayıca üstün düşmanla açık savaşa girmekten kaçındı. Hei-ch'ih Ch'ang-chih karargâhta büyük ateşler yaktırarak takviye kuvvetlerinin geldiği izlenimini oluşturdu. Bu hileye kanan Göktürkler geri çekilince Çin ordusu çatışmaya girmeden tehlikeyi bertaraf etti.

Çin’in Karşı Tedbirleri

687 yılının başında Kutlug, Ch'ang-p'ing bölgesine akın düzenledi ve burada Hei-ch'ih Ch'ang-chih kumandasındaki Çin ordusuyla karşılaştı. Kısa süre sonra Kutlug ile Tonyukuk'un Shuo eyaletine yaptıkları yeni akın sırasında Hei-ch'ih Ch'ang-chih, Li To-cha ve Wang Chiu-yen'in de katıldığı Çin kuvvetleri, Shuo çevresindeki savaşta Göktürkleri geri çekilmek zorunda bıraktı. Ancak Çin ordusu bu başarıdan yararlanamadı. Kuzeye düzenlenen takip harekâtında öncü birliklerin kumandanı Ts'uan Pao-pi, destek kuvvetlerini beklemeden saldırıya geçince Göktürklerin baskınına uğradı ve ordusu imha edildi. Kendisi güçlükle kaçabildi.

Bu yenilginin ardından İmparatoriçe Wu, Ts'uan Pao-pi'yi cezalandırıp Hei-ch'ih Ch'ang-chih'ı görevden aldı. Ayrıca Kutlug'a duyduğu tepki sebebiyle Çin kaynaklarında onun adının "kısa ömürlü Kutlug" anlamındaki Pu-tsu-lu şeklinde yazılmasını emretti.

Çin kaynaklarında Kutlug'un faaliyetlerine dair 688 yılına ait bilgi bulunmamaktadır. 689'da ise Göktürklere karşı yeni bir sefer hazırlandı ve Hsin-p'ing-tao ordusunun başına Budist rahip Hsie Huai-i getirildi. Ts'u Irmağı'na kadar ilerleyen bu ordu Göktürklerle karşılaşamadı. Aynı yıl düzenlenen ikinci seferin sonucu ise kaynaklarda belirtilmemektedir.

Kutlug Kağan’ın Ölümü

Tonyukuk'un 689 yılında Türgişlere karşı yürüttüğü seferden yaklaşık iki yıl sonra Kutlug Kağan hastalanarak öldü. Kaynaklara göre hükümdarlığı sırasında Çinlilerle on yedi, Kıtanlarla yedi, Oğuzlarla ise beş kez savaştı.

Kutlug, II. Göktürk Kağanlığı'nı yeniden kurarak Ötüken merkezli Göktürk hâkimiyetini ihya etti. Tonyukuk'un desteğiyle Dokuz Oğuzların Çin ve Kıtanlarla kurmaya çalıştığı ittifakı etkisiz bıraktı; Ötüken ve Altaylar arasındaki Türk boylarını yeniden kağanlık bünyesinde topladı. Hükümdarlığı boyunca Tang İmparatorluğu'nun kuzey sınırlarına düzenlenen akınlarla devletin askerî ve siyasî gücü sağlamlaştırıldı. Kutlug Kağan 691 yılının sonunda öldü.

Kapgan Kağan Dönemi

Kutlug Kağan'ın 692 yılında ölümü üzerine II. Göktürk Kağanlığı tahtına kardeşi Kapgan geçti. Kutlug'un oğulları Bilge ile Kül Tegin'in yaşlarının küçük olması nedeniyle hükümdarlığı Kapgan üstlendi. Çin kaynaklarının bir kısmında Kapgan'ın tahtı zorla ele geçirdiği ileri sürülürken, Tzu-chih T'ung-chien'de yalnızca kendisini kağan ilan ettiği belirtilir. Orhun Yazıtları ise onun töre gereğince tahta çıktığını kaydeder. Göktürklerde hükümdarlığın her zaman babadan oğula geçmemesi ve hanedanın en güçlü üyesinin kağan olabilmesi dikkate alındığında, Kapgan'ın tahta çıkışı bozkır veraset geleneğine uygundur. Kapgan, tahta çıktıktan sonra ağabeyi Kutlug adına Baz Kağan'ın balbalını diktirdi. Çin kaynaklarında hükümdarlık unvanı olarak geçen Kapgan, "fatih" anlamına gelir; Tonyukuk Yazıtı'nda ise Bögü adıyla anılır. Yirmi dört yıl süren hükümdarlığı sırasında II. Göktürk Kağanlığı en geniş sınırlarına ulaşmış ve çok sayıda Türk topluluğu yeniden Göktürk hâkimiyeti altına girmiştir.

Kapgan Kağan, tahta çıktıktan sonra Kutlug döneminde izlenen siyaseti sürdürerek II. Göktürk Kağanlığı'nın askerî ve siyasî gücünü artırmaya yöneldi. Çin'e karşı akınlarını devam ettirirken Göktürk hâkimiyetini Orta Asya'nın farklı bölgelerine yaymaya çalıştı.

693 yılının sonlarında Ling eyaletine düzenlediği akında bölgeyi yağmaladı ve Çinli general Li To-tsu'yu mağlup etti. Aynı dönemde Batı Göktürk sahasında Çin'e karşı Tibetlilerle iş birliği yapan A-shih-na Suei-tsu ile Tokmak (Sui-ye) kumandanı Ni-shu Erkin'in girişimleri de Çin kuvvetleri tarafından başarısızlığa uğratıldı.

Kapgan'ın akınları üzerine İmparatoriçe Wu, Budist rahip Hsie Huai-i'yi büyük bir ordunun başında Göktürklere karşı sefere gönderdi. Ancak Çin ordusu Göktürklerin ana kuvvetleriyle karşılaşamayınca harekât sonuçsuz kaldı. Bunun ardından kuzey sınırındaki savunma güçlendirildi ve Wang Hsiao-chie, Shuo-fang bölgesi harekât ordusunun başkumandanlığına getirildi.

695 yılında Kapgan Kağan, Çin sarayına bir elçi göndererek dostane ilişkiler kurulmasını teklif etti. İmparatoriçe Wu bu girişimi olumlu karşılayarak kendisine Sol Muhafızları Büyük Generali ve Ülkeye Dönen Dük unvanlarını verdi, ayrıca beş bin top ipek gönderdi. Buna rağmen iki devlet arasındaki siyasî ve askerî rekabet devam etti.

Çin'in Baskı Altına Alınması

695 yılından sonra Çin'in kuzeydoğusunda yaşayan Kitanlar Tang Hanedanı'na karşı ayaklandı. 696 yılının beşinci ayında Sung-mo askerî valisi Li Chin-chung ile Kui-ch'eng askerî valisi Sun Wan-lao, Ying eyaletine saldırarak askerî tesisleri tahrip etti ve eyalet valisi Chao Wen-kuei'yi öldürdü.

Tang yönetiminin isyanı bastırmakta zorlanmasını fırsata çeviren Kapgan Kağan, Çin sarayına gönderdiği haberle Kitanları itaat altına alabileceğini, bunun karşılığında ise Çin'in iç bölgelerine yerleştirilen Türk topluluklarının Göktürk ülkesine geri gönderilmesini istedi. İmparatoriçe Wu bu talebi kabul ederek elçisi Yen Chih-wei'yi "İyi Reform Yapan Kağan" unvanını vermek ve anlaşmayı bildirmek üzere Göktürk ülkesine gönderdi.

Aynı yılın sonbaharında Göktürkler Liang eyaletine akın düzenleyerek askerî vali Hsü Ch'in-ming'i esir aldı. Ardından Tonyukuk kumandasındaki Göktürk ordusu Kögmen Dağları'nı aşarak Anı Irmağı kıyısında Kırgızları ani bir baskınla yenilgiye uğrattı. Kırgız hükümdarı öldürüldü ve Kırgızlar Göktürk hâkimiyetini kabul etti.

Kapgan daha sonra On Oklar üzerine sefer hazırlıklarına başladıysa da hatununun ölümü nedeniyle düzenlenen yas töreni sebebiyle geri döndü. Kitan isyanının bastırılması ve Çin'deki Türk topluluklarının geri gönderilmesinin ardından İmparatoriçe Wu, kendisine İlteriş Büyük Ch'an-yü ile Millî Davasında Başarılı Kağan unvanlarını vermek üzere elçiler gönderdi.

Ancak elçilik heyeti Göktürk ülkesine ulaşmadan önce Kapgan, 697 yılının başlarında yeniden Çin topraklarına akın düzenledi. Ling ve Sheng eyaletlerine yapılan saldırılarda sınır birlikleri yenilgiye uğratıldı, çok sayıda kişi öldürüldü veya esir alındı; Ping ordusu kumandan yardımcısı An Tao-mai de mağlup edildi. Bu sırada Çin'deki siyasî gelişmeleri yakından izleyen Kapgan, Tang Hanedanı'nın iç durumunu Çin'e karşı izleyeceği siyasette değerlendirmeye başladı.

Çin ile Yapılan Diplomatik Girişimler

698 yılında Kapgan Kağan, Çin sarayına bir elçi göndererek kızıyla bir Tang hanedanı prensi arasında evlilik yoluyla akrabalık kurulmasını ve iki devlet arasında ittifak yapılmasını teklif etti. Bunun yanında Ch'an-yü Genel Askerî Valiliği topraklarının iadesini, Göktürk ülkesindeki Soğdlarla Feng, Sheng, Hsia, Shuo, Ling ve Tai eyaletlerinde yaşayan Türk topluluklarının kendisine bağlanmasını, ayrıca darı, demir ve tarım aletleri gönderilmesini istedi.

Tang sarayı bu talepleri reddederek elçi T'ien Kuei-tao'yu Göktürk ülkesine gönderdi. Kapgan, elçiyi öldürmeyi düşündüyse de Tonyukuk'un uyarısıyla bundan vazgeçti. Ardından Çin yönetimi tutumunu değiştirerek talep edilen Türk ve Soğd ailelerini kuzeye gönderdi; tarım aletleri, demir ve tohumluk darıyı da Göktürklere ulaştırdı. Bunun üzerine T'ien Kuei-tao serbest bırakıldı.

Evlilik meselesi yeniden gündeme gelince İmparatoriçe Wu, Kapgan'ın kızıyla evlenmek üzere kendi ailesinden Wu Yen-hsiou'yu Göktürk ülkesine gönderdi. Heyet Karakum'a ulaştığında Kapgan, damat adayının Tang hanedanından değil Wu ailesinden seçilmesini reddederek Çin tahtının meşru sahiplerinin Li hanedanı olduğunu belirtti ve gerekirse onların haklarını savunmak için Çin üzerine yürüyeceğini bildirdi. Ardından Wu Yen-hsiou ve beraberindekiler tutuklandı, Yen Chih-wei ise "Çin Kağanı" ilan edildi. Bu olay, Göktürk-Çin ilişkilerinde yeni bir gerginlik döneminin başlamasına yol açtı.

Çin'e Karşı Yeni Akınlar

Wu Yen-hsiou'nun "Çin Kağanı" ilan edilmesinin ardından Kapgan Kağan büyük bir orduyla Çin üzerine yürüdü. İlk olarak Ching-nan, P'ing-ti ve Ch'ing bölgelerindeki askerî birliklere saldırdı. Ching-nan ordusu kumandanı Mu-jung Hsüan-tse, emrindeki beş bin askerle birlikte teslim oldu. Ardından Göktürk kuvvetleri Kuei ve Tan eyaletlerini yağmaladı.

Bunun üzerine İmparatoriçe Wu, Wu Chung-kuei, Sha-to Chung-i ve Yen Ching-jung kumandasında büyük bir ordu hazırlattı. Ancak Çin kuvvetleri Kapgan'ın ilerleyişini durduramayınca Göktürkler Heng-you üzerinden yeniden Çin topraklarına girerek Wei eyaletine saldırdı, Fei-hu ilçesini tahrip etti ve Ting eyaletine kadar ilerledi. Bu sırada vali Sun Yen-kao öldürüldü, yerleşim yerleri yakılıp yıkıldı ve birçok köy boşaldı.

Akınların devam etmesi üzerine İmparatoriçe Wu, Kapgan'ı öldürene prenslik unvanı verileceğini ilan etti. Ayrıca Çin kaynaklarında kullanılan Mo-ch'o adını değiştirerek onun "Başı Kesik Kurt" anlamındaki Chan-ch'o adıyla anılmasını emretti.

Kapgan daha sonra Chao eyaletini ele geçirerek vali yardımcısı Kao Juei'yi öldürdü ve T'ang Po-jo'yu teslim olmaya mecbur bıraktı. Ardından Hsiang eyaletine giren Göktürk kuvvetleri burayı da yağmaladı.

Çin'e Gönderilen Mesaj

Kapgan Kağan, Tang yönetimini meşru hükümdar olarak tanımadığını göstermek amacıyla beraberindeki Çinli memurlara kendi rütbelerine uygun Çin unvanları ve resmî kıyafetler vererek ülkelerine gönderdi. Böylece Çin üzerindeki üstünlüğünü vurgulamayı amaçladı. Ancak İmparatoriçe Wu bu unvan ve kıyafetleri geçersiz ilan etti.

Kapgan, Çin sarayına gönderdiği mektupta daha önceki anlaşmalara uyulmadığını ileri sürdü. Gönderilen tohumluk darının pişirilmiş olması, altın ve gümüşün düşük ayarlı çıkması, Çinli memurlara verdiği resmî kıyafetlere el konulması ve kızının Tang hanedanından bir prens yerine İmparatoriçe Wu'nun ailesinden biriyle evlendirilmek istenmesi sebebiyle anlaşmanın bozulduğunu belirterek Ho-pei bölgesine yeniden sefer düzenleyeceğini bildirdi.

Kapgan, Çin heyetinde bulunan General P'ei Huai-ku'ya vezirlik teklif etti. Teklifi reddeden general tutuklandıysa da daha sonra kaçarak Çin'e dönebildi.

Tang Hanedanı'nın Yeniden Kurulması ve İlişkilerin Değişmesi

705 yılında İmparatoriçe Wu'nun devrilmesiyle Tang Hanedanı yeniden iktidara geldi ve Chung-tsung ikinci defa tahta çıktı. Bu gelişme, Göktürk-Çin ilişkilerinde yeni bir dönemin başlamasına yol açtı.

Yeni imparator, Kapgan Kağan ile bozulan ilişkileri düzeltmek amacıyla uzlaşmacı bir siyaset izleyerek tutuklu veya alıkonulan kişilerin serbest bırakılmasını sağladı ve diplomatik temasları yeniden başlattı. Kapgan da Wu ailesinin yönetimden uzaklaştırılmasını, daha önce savunduğu Tang hanedanının meşruiyetinin yeniden kabul edilmesi olarak değerlendirdi. Buna rağmen Çin üzerindeki askerî baskısını sürdürerek gerektiğinde sınır akınlarına devam etti.

Böylece iki devlet arasındaki ilişkiler, askerî mücadele ile diplomatik temasların birlikte yürütüldüğü yeni bir safhaya girdi.

Kitan ve Tatabı Seferleri

Kapgan Kağan, Çin ile ilişkilerini sürdürürken doğudaki Kitanlar ve Tatabılar üzerine de seferler düzenledi. Çin'in kuzeydoğusunda yaşayan bu topluluklar zaman zaman Tang Hanedanı ile iş birliği yapıyor, zaman zaman ise bağımsız hareket ediyordu.

Göktürk ordusu önce Kitanları ağır bir yenilgiye uğratarak hâkimiyet altına aldı, ardından Tatabılar üzerine yürüyerek onları da itaat altına soktu. Bu seferlerle II. Göktürk Kağanlığı'nın doğu sınırları güvence altına alınırken, Çin'in kuzeydoğudaki müttefikleri de büyük ölçüde etkisiz hâle getirildi.

Çin’de Veliaht Değişikliği

Kapgan Kağan'ın art arda düzenlediği akınlar karşısında zor durumda kalan İmparatoriçe Wu, daha önce geri planda tuttuğu Tang hanedanı mensubu Chung-tsung'u Sarı Irmak'ın kuzeyindeki kuvvetlerin başkumandanlığına getirdi. Ancak bu değişiklik Göktürk ilerleyişini durduramadı. Kapgan, Chao ve Ting eyaletlerini yağmalayarak yaklaşık 80-90 bin kişiyi esir aldı, ardından Wu-huei-tao üzerinden ülkesine döndü.

Çin kaynakları bu seferi kesin bir başarı olarak değerlendirmese de Göktürkler kuzey Çin'in geniş bir bölümüne ulaşarak önemli miktarda ganimet elde etti. Kapgan'ı durdurmakla görevlendirilen Sha-to Chung-i ile Li To-su çatışmaya girmeye cesaret edemezken, Ti Jen-chie'nin yüz bin kişilik takip harekâtı da sonuçsuz kaldı.

Bu seferlerin ardından II. Göktürk Kağanlığı yeniden en güçlü dönemlerinden birine ulaştı. Çin kaynaklarında ülkenin doğudan batıya yaklaşık on bin li genişliğinde olduğu, Kapgan'ın emrinde dört yüz bin asker bulunduğu ve çevredeki toplulukların büyük bölümünün Göktürk hâkimiyetini tanıdığı kaydedilmektedir.

Bu sırada Göktürk ülkesinden ayrılarak Çin'e dönen Yen Chih-wei, daha önce "Çin Kağanı" ilan edilmiş olması sebebiyle İmparatoriçe Wu'nun emriyle ailesiyle birlikte idam edildi.

Yeni İdarî Düzen

Kapgan Kağan, devletin hızla genişlemesi üzerine idarî teşkilatı yeniden düzenledi. Kutlug Kağan'ın başlattığı bağımsızlık hareketinden yaklaşık on altı yıl sonra II. Göktürk Kağanlığı geniş bir coğrafyaya hâkim olduğundan ülkenin farklı bölgelerinin yeni görevliler aracılığıyla yönetilmesi gerekli hâle gelmişti.

Bu kapsamda kardeşi Tu-hsi-fu'yu doğu kanadının şadı, Kutlug Kağan'ın oğlu Bilge'yi batı kanadının şadı olarak görevlendirdi. Kendi oğlu İnel'i ise iki şadın üzerinde yer alan Küçük Kağan unvanıyla tayin etti. Çin kaynaklarında Bögü ve Fu-chü adlarıyla da anılan İnel, Ch'u-mi-k'un'un da içinde bulunduğu On Ok boylarının idaresini üstlendi ve kendisine ayrıca T'o-hsi unvanı verildi.

Batı Yönündeki Seferler

Kapgan Kağan'ın Çin'e karşı doğuda yürüttüğü mücadele sürerken, batıda isyan eden Türgişler üzerine de sefer düzenlendi. Küçük Kağan İnel, Bilge Şad ve Tonyukuk kumandasındaki Göktürk ordusu Altay Dağları'nı aşarak Cungarya'daki Yarış Ovası üzerinden Bolçu'ya ulaştı ve Türgişleri ağır bir yenilgiye uğrattı. Bu zaferin ardından Türgişlere bağlı Nu-shih-pi ve To-lu boyları yeniden Göktürk hâkimiyetini tanıdı. Böylece Balkaş, İli, Issık Göl ve Talas çevresindeki Türk toplulukları yeniden II. Göktürk Kağanlığı'na bağlandı. Göktürk ordusu daha sonra Mâverâünnehir yönünde ilerleyerek Kengü Tarban, Otrar ve Arıs Irmağı çevresine kadar akınlar düzenledi. Aynı dönemde Bilge Şad, Tangutlar üzerine bir sefer gerçekleştirerek çok sayıda esir ve ganimet ele geçirdi.

Çin’e Yönelik Yeni Akınlar

Kapgan Kağan, Lung-you bölgesine düzenlediği akında on binden fazla at ele geçirerek ülkesine döndü. Bunun üzerine Tang yönetimi kuzey sınırındaki askerî teşkilatı yeniden düzenledi. Wei Yüan-chung, Ling-wu bölgesi harekât ordusunun; Hsiang Wan-tan ise T'ien-ping bölgesi kuvvetlerinin başına getirildi.

Bilge ile Kül Tegin'in de katıldığı sonraki seferde Kül Tegin, Çinli kumandan Wei Yüan-chung'u esir alarak Kapgan Kağan'ın huzuruna çıkardı. Başarı sağlayamayan Çin kuvvetleri geri çekilirken, Göktürk ordusu da akınlarını tamamlayarak 701 yılında ülkesine döndü.

Tonyukuk’un Batı Seferi

Batı yönündeki Göktürk harekâtı devam ederken Tonyukuk, İnel ve Bilge'nin kumandasındaki ordu Seyhun'u geçerek Mâverâünnehir'deki Kızılkum Çölü'ne ulaştı. İnel Kağan kuvvetlerin bir kısmıyla burada kalırken, Tonyukuk güneye ilerleyerek Türgiş hükümdarı So-ke'nin idaresindeki Soğdları hâkimiyet altına aldı. Ek-Tağ'ı aşan Göktürk ordusu, 701 yılında Demir Kapı'ya kadar ilerledi.

702 Yılı Çin Seferi

702 yılının ilkbaharında Kapgan Kağan, Yen ve Hsia eyaletlerine akın düzenleyerek yüz bin at ve koyun ele geçirdi. Ardından Shih-ling üzerinden Ping eyaletini kuşattı. İmparatoriçe Wu'nun aldığı savunma tedbirlerine rağmen Çin orduları Göktürklerle çatışmaya cesaret edemedi. Bunun üzerine Göktürk kuvvetleri Tai ve Hsin bölgelerine girerek buraları da yağmaladı.

Yeni Evlilik İttifakı Girişimi

703 yılında Kapgan Kağan, Çin'e yönelik akınlarını durdurarak diplomatik girişimlere yöneldi. Baga Tarkan'ı elçi olarak Çin sarayına gönderip yeni bir evlilik ittifakı teklif etti. Bu kez damadın yalnızca Tang hanedanına mensup olması değil, aynı zamanda veliahtın oğlu olması şartını ileri sürdü.

İmparatoriçe Wu'nun teklifi kabul etmesinin ardından Kapgan, ileri gelen devlet adamlarından İ-li-t'an-kan'ı bin seçkin atla birlikte Çin sarayına göndererek teşekkürlerini iletti. Göktürk elçisi onuruna Su-yü-t'ing'de bir kabul töreni düzenlendi; kendisine çeşitli hediyeler verildikten sonra ülkesine dönmesine izin verildi. Kapgan da buna karşılık daha önce Göktürk ülkesinde tutulan Wu Yen-hsiou'yu serbest bıraktı. Aynı dönemde Göktürk hâkimiyetine karşı ayaklanan Basmıllar yeniden itaat altına alındı.

Çin'de Taht Değişikliği ve Bunun Göktürklere Etkisi

705 yılında İmparatoriçe Wu, tahtı Chung Tsung'a bıraktı. Böylece Göktürk-Çin ilişkilerinde yeni bir dönem başladı. Yeni imparatorun önceki yönetimden farklı bir siyaset izlemesi, iki devlet arasındaki ilişkileri de etkiledi.

Kapgan Kağan, aynı yıl yeniden Çin üzerine yürüyerek Ling eyaletine bağlı Wu-sha kasabasına saldırdı. Ling-wu bölgesi ordusunun başkumandanı Sha-t'o Chung-i, Göktürk ordusunu durdurmaya çalıştıysa da Çin kuvvetleri yenilerek geri çekildi. Bu seferde Bilge de önemli rol oynadı.

Göktürk kuvvetleri aynı zamanda Yüan ve Huei eyaletlerine girerek Lung-you bölgesini yağmaladı. Sefer sonunda on binden fazla at ve koyun ele geçirildi. Bu başarısızlık üzerine Çinli kumandan Sha-t'o Chung-i görevinden alındı.

Göktürk akınlarının devam etmesi üzerine Çin yönetimi, daha önce kabul ettiği evlilik anlaşmasını iptal etti. Ayrıca Kapgan Kağan'ı öldürene prenslik ve büyük generallik unvanı verileceğini ilan etti.

Bunun yanında imparator, devlet adamlarından Göktürklere karşı uygulanacak yeni askerî ve siyasi tedbirler hazırlamalarını istedi. Hazırlanan raporlarda Göktürk akın yollarını denetlemek amacıyla üç yeni kale kurulması, sınır savunmasının güçlendirilmesi, cesaret göstermeyen kumandanların görevden alınması, sınır valilerinin dikkatle seçilmesi, asker sayısının artırılması ve gerekli askerî malzemenin önceden depolanması gibi öneriler yer aldı. Ayrıca Göktürk ülkesinde uygun şartlar oluşuncaya kadar beklenmesi ve ardından geniş çaplı bir sefer düzenlenmesi tavsiye edildi.

Kapgan Kağan ise evlilik teklifinin reddedilmesine tepki göstererek Göktürk ülkesinde bulunan Çinli resmî görevli Ts'ang Ssu-yen'i öldürttü. Kaynaklarda bu kişinin elçi olarak değil, resmî görevli sıfatıyla bulunduğu belirtilmektedir.

Bu tarihten sonra Göktürk ülkesinde art arda isyanların görülmesi ve Çin kaynaklarında Göktürk boylarını içeriden zayıflatmaya yönelik planların yer alması, Çin'in Göktürkler üzerindeki faaliyetlerini artırdığını göstermektedir.

Sınır Savunmalarının Güçlendirilmesi

707 yılında Çin yönetimi, kuzey sınırlarının savunmasını güçlendirmek amacıyla Chang Jen-tan'ı Shuo-fang bölgesi başkumandanlığına tayin etti.

Ertesi yıl Sarı Irmak'ın kuzeyinde, daha önce yabancı topluluklarla ilişkilerin yürütüldüğü üç kale yeniden inşa edildi veya onarıldı. Göktürk akınlarının gelebileceği güzergâhlarda tahkimatlar yapıldı ve savunma hatları oluşturuldu. T'ang Hsiou-ching de bu sınır bölgelerinin korunmasıyla görevlendirildi.

708 yılının sonlarında batıdaki bazı Göktürk birlikleri yeniden Çin topraklarına girdi. Aynı dönemde batıdaki Göktürklere gönderilen Feng Chia-ping öldürüldü.

Bunun yanında Çin'in An-hsi askerî valisi Niou Shih-chiang ile Türgişler arasında Hou-shao Kalesi yakınlarında yapılan savaşta Çin kuvvetleri yenildi ve vali hayatını kaybetti.

Boy İsyanları

709 yılında Göktürk hâkimiyetine karşı ayaklanan Çikler ile Azlar yeniden itaat altına alındı. Bilge Şad'ın idaresindeki Göktürk ordusu, Kem-İrtiş bölgesindeki Çikleri ve Isık Göl'ün batısındaki Azları mağlup etti.

Aynı dönemde Çin'de yeniden hükümdar değişikliği yaşandı. Chung Tsung'un ölümünün ardından Juei Tsung tahta çıktı.

Kapgan Kağan, yeni hükümdarın tahta çıkmasının ardından Çin'e yeniden elçi göndererek evlilik yoluyla ittifak kurulmasını teklif etti. Bu defa bir Çin prensesini hatun olarak almak istedi. Yapılan görüşmeler sonunda Sung bölgesi prensi Ch'eng-ch'i'nin kızına Chin-shan (Altay Dağı) Prensesi unvanı verilerek Göktürk ülkesine gönderilmesi kararlaştırıldı.

Kapgan, anlaşmadan duyduğu memnuniyeti göstermek amacıyla oğullarından Yang-wo-chih Tegin'i Çin sarayına gönderdi. Çin'e ulaştığında kendisine yüksek askerî unvanlardan biri verildi.

Prensese refakat etmekle görevlendirilen Ho Feng-yao başkanlığındaki Çin heyeti Göktürk ülkesine ulaştığında, Kapgan başlangıçta prensesin Tang hanedanına mensup olmamasından dolayı tepki gösterdi. Ancak getirilen hediyelerin çokluğu ve Çin heyetinin gösterdiği saygı üzerine anlaşmayı kabul ederek Çin ile iyi ilişkiler kurmayı benimsedi.

Bu siyaset değişikliğinde, aynı dönemde Bayırku ve Türgiş isyanlarının Göktürk Devleti'ni içeride zor durumda bırakmasının etkisi oldu.

İç İsyanlar ve Dış Gelişmeler

Bu sırada Çinli generaller Sung Ch’üan ile T’ang Hsiou-ching başta olmak üzere bazı kumandanlar, Göktürklere bağlı Hsi topluluklarıyla Ling-hsing bölgesinde yaptıkları savaşta esir düştü. Daha sonra Hsi toplulukları tarafından Göktürklere teslim edilen bu generaller idam edildi. Bunun ardından sınır savunmasının sorumluluğu Kuo Yüan-chen’e verildi.

Kısa süre sonra Çin’de yeniden taht değişikliği yaşandı ve Juei Tsung’un yerine Hsüan Tsung geçti. Yeni imparator, daha önce kabul edilen evlilik ittifakını geçersiz saydı. Bu dönemde Kapgan Kağan ise giderek artan iç isyanlarla uğraşmak zorunda kaldı.

710 yılında Kırgızlar yeniden ayaklandı. Bilge ile Kül Tegin’in kumandasındaki Göktürk ordusu Kögmen Dağlarının kuzeyindeki Songa Ormanı civarında Kırgızları ikinci defa yenilgiye uğrattı.

Aynı yıl Tola Irmağı çevresinde yaşayan Bayırkular da isyan etti. Türgi-Yargın Gölü yakınlarında yapılan savaşta Bayırkular mağlup edildi.

711 yılında Türgişler yeniden ayaklanınca Göktürk ordusu üzerlerine yürüdü. Yapılan savaşta Türgiş hükümdarı So-ke öldürüldü ve isyan bastırıldı.

Bunun ardından Bars Beg, Türgiş Kağanı olarak görevlendirildi ve Bilge’nin kız kardeşiyle evlendirildi. Daha sonra Semerkant yönüne bir sefer düzenlendi.

Beşbalık halkının daveti üzerine gerçekleştirilen seferde Bilge, şehre saldıran düşman kuvvetlerini yenerek halkı kurtardı.

713 yılında Karluklar da ayaklandı. Kapgan, Bilge ve Kül Tegin’in birlikte yönettiği Göktürk ordusu Tamug Iduk Baş’ta Karlukları mağlup etti. Yenilen Karlukların bir bölümü Çin’e sığındı.

714 yılında İnel Kağan, Tung-e Tegin ve Kapgan Kağan’ın kız kardeşinin eşi olan Huo-pa İlteber, süvarileriyle birlikte Pei-t’ing üzerine yürüdü. Kuşatma sırasında Tung-e Tegin kaleye yaklaşırken öldürüldü.

Bu başarısızlığın ardından Huo-pa İlteber Göktürk ülkesine dönmeyerek ailesiyle birlikte Çin’e sığındı. Çin imparatoru onu yüksek askerî unvanlarla ödüllendirdi; ayrıca kendisine prenslik verildi. Eşine Altay Dağı (Chin-shan) Prensesiunvanı verilirken çeşitli hediyeler de sunuldu.

Aynı yılın üçüncü ayında Chi-hsi bölgesinin vergi memuru A-shih-na Hsien, Türgişler üzerine düzenlediği seferde reisleri Tou-tan’ı ele geçirdi.

Bu sırada Kapgan Kağan tarafından Çin sarayında ikamet etmek üzere gönderilmiş bulunan Yang-wo-chih Tegin hayatını kaybetti. Çin imparatoru, hanedana mensup ailelerin temsilcilerini görevlendirerek taziye ziyaretinde bulunmalarını emretti. Bu durum, Tegin’in Çin’de bulunduğu süre boyunca saygın bir konumda tutulduğunu göstermektedir.

Kapgan Kağan daha sonra yeniden Çin’e elçi göndererek evlilik yoluyla akrabalık kurulmasını teklif etti. Çin yönetimi bu girişime açık bir cevap vermedi.

Bu dönemde Çin kaynaklarına göre Kitanlar ile Hsiler de Göktürk hâkimiyetini kabul ederek Kapgan Kağan’a bağlandı. Göktürk ordusunun mevcudu dört yüz bin kişiye ulaşmıştı. Ancak Kapgan’ın sert yönetim anlayışı boylar arasında huzursuzluğun artmasına yol açtı.

Boyların Çin’e Yönelmesi

715 yılında On Ok teşkilatına bağlı bazı Tu-lu ve Nu-shih-pi beyleri ile Karluklar başta olmak üzere çeşitli Türk boyları Çin ile ittifak kurmak amacıyla başvuruda bulundu. Çin yönetimi bu talepleri kabul ederek söz konusu boyları Göktürk ülkesi sınırları içinde stratejik bölgelere yerleştirmeyi tercih etti. Böylece hem sınır güvenliğini güçlendirmeyi hem de Göktürk Devleti üzerindeki baskıyı artırmayı amaçladı.

Çin yönetimi, kendisine bağlanan bu toplulukların idarî teşkilatını yeniden düzenledi.

Kapgan Kağan ise Karluklar ve diğer isyancı boylar üzerine art arda seferler düzenledi. Buna karşılık Çin imparatoru sınır valilerine ve kumandanlarına iki koldan harekete geçerek isyancı Türk boylarını desteklemelerini emretti.

Bu dönemde Azlar ve İzgiller de yeniden itaat altına alındı. Aynı yıl Dokuz Oğuzlara karşı düzenlenen seferde yenilen Oğuzların bir bölümü Çin’e sığındı.

Göktürk Devleti’nde peş peşe meydana gelen bu isyanlar merkezi otoriteyi zayıflatmaya başladı. Bunun üzerine T’u-yü-hunlar, Kao-li topluluklarının bir kolu ve Kapgan’ın damadı Kao Wen-chien dâhil olmak üzere çeşitli bağlı topluluklar Çin’e bağlandı. Çin yönetimi bunların reislerine generallik ve dükalık gibi yüksek unvanlar verdi.

Kapgan’ın damadı A-shih-te Hu-lu da Çin’e giderek Tang Hanedanı’nın hâkimiyetini kabul etti.

Bu sırada Kapgan Kağan, reisleri A-pu-ssu olan Dokuz Oğuzlar üzerine yürüdü. Chi-pei’de yapılan savaşta Oğuzlar yenilgiye uğratıldı ve çok sayıda kişi öldürüldü. Dokuz Oğuz topluluğuna bağlı İzgiller ile bazı diğer boylar da Çin’e bağlandı. Çin imparatoru bu boyların reislerine idarî unvanlar vererek Göktürk Devleti’nden kopmalarını teşvik etti.

Bununla birlikte Çin yönetimi, kuzey sınırlarında yeni savunma tedbirleri alarak olası Göktürk akınlarına karşı hazırlıklarını sürdürdü.

Kapgan Kağan'ın Ölümü

Tang İmparatoru Hsüan Tsung, Kapgan Kağan'ı tamamen ortadan kaldırmayı veya ele geçirmeyi amaçlıyordu. Bu doğrultuda daha önce Tang Hanedanı ile ittifak kuran ve Çin tarafından çeşitli unvanlarla ödüllendirilen Türk boylarının reislerine yeniden unvanlar ve hediyeler gönderildi. Böylece bu toplulukların Kapgan'a karşı harekete geçirilmesi hedeflendi.

Bu sırada Çin'in desteklediği Bayırkular yeniden ayaklandı. Kapgan Kağan isyanı bastırmak amacıyla üzerlerine yürüdü. Tola Irmağı kıyısında yapılan savaşta Bayırkular ağır bir yenilgiye uğratıldı.

Zaferin ardından Kapgan Kağan, az sayıda maiyetiyle geri dönerken Söğüt Ormanı civarında savaştan kurtulmayı başaran Bayırku kuvvetlerinin ani baskınına uğradı. Bayırku reisi Chie-chih-lüe'nin idaresindeki bu saldırı sırasında Kapgan Kağan öldürüldü.

Çin kaynaklarına göre, Bayırkuların yanında bulunan Ho Ling-ch'üan adlı Çinli görevli Kapgan'ın kesilen başını Tang başkentine götürdü. Bu olay 716 yılının altıncı ayında meydana geldi.

Kapgan Kağan'ın ölümüyle, yirmi dört yıl süren hükümdarlık dönemi sona erdi. Onun devrinde II. Göktürk Kağanlığı, Çin'e karşı art arda kazandığı askerî başarılarla genişlemiş; Orta Asya'daki çok sayıda Türk boyunu hâkimiyeti altına almış ve dönemin en güçlü bozkır devletlerinden biri hâline gelmişti.

Kapgan'ın ölümünden sonra daha önce Küçük Kağan unvanını taşıyan oğlu İnel tahta geçti. Ancak kısa süre sonra Kutlug Kağan'ın oğlu Kül Tegin bir darbe gerçekleştirerek İnel'i ve ailesini ortadan kaldırdı. Ardından ağabeyi Bilge'yi kağan ilan ederek II. Göktürk Kağanlığı'nda yeni bir dönem başlattı.

Bilge Kağan Dönemi

Bilge Kağan, amcası Kapgan Kağan'ın ölümünden sonra tahta çıkan İnel'in devlet yönetiminde başarısız olması üzerine Kül Tegin'in müdahalesiyle 716 yılında kağan oldu. Ancak devlet hizmetine çok daha önce, on dört yaşındayken başlamıştı.

683 yılında doğan Bilge, sekiz yaşında babası Kutlug Kağan'ı kaybetti. Kendisinden bir yaş küçük olan kardeşi Kül Tegin ile yetim kaldı. Kutlug'un ölümünün ardından töre gereğince kağan olan amcası Kapgan döneminde Teginunvanını taşıdı.

Bilge, 697 yılında on dört yaşındayken Tarduşların şadı oldu. Altay Dağlarının güneybatısı ile İrtiş Irmağı çevresinde yaşayan Tarduşları yönetirken, Kapgan'ın ölümüne kadar devletin doğu ve batı yönlerindeki çok sayıda askerî harekâta katıldı. Bu dönemde Göktürk orduları doğuda Sarı Irmak ve Shantung Ovası'na, batıda Demir Kapı'ya, kuzeyde ise Kögmen Dağlarının ötesindeki Kırgız ülkesine kadar ulaştı. Bilge'nin ifadesine göre bu yıllarda yirmi beş sefer düzenlenmiş ve üç büyük savaş yapılmıştır.

Tonyukuk'un idaresinde Bilge ile İnel batı ordularını yönetti. 699 yılında Türgişlerin önderliğindeki On Ok toplulukları yeniden Göktürk hâkimiyetine alındı; Türgiş hükümdarı Wu-chih-le ile yabgusu öldürüldü. Bilge, Batı Göktürklerinin devamı olarak gördüğü Türgişlerle savaşmaktan duyduğu üzüntüyü dile getirirken, ardından Azlar ve Kırgızlar yeniden itaat altına alındı.

700 yılında Tangutlar üzerine düzenlenen seferde Tangutlar yenilgiye uğratıldı; çocukları, kadınları, at sürüleri ve diğer malları ele geçirildi.

701 yılında Kapgan Kağan'ın Ordos seferine Bilge ile Kül Tegin de katıldı. Tang imparatorunun gönderdiği elli bin kişilik ordunun kumandanı Ong Tutuk, Kül Tegin tarafından esir alınarak Kapgan'ın huzuruna çıkarıldı. Bilge, bu savaşta Çin ordusunun dağıtıldığını belirtmektedir.

703 yılında Bilge, vergisini ödemeyen ve akraba saydığı Basmılların Iduk Kut unvanlı yöneticisi üzerine yürüyerek onları yeniden itaat altına aldı.

705 yılında Çinli kumandan Sha-to Chung-i'nin ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı.

709 yılında Kırgızlar ile Çiklerin ayaklanması üzerine Kem Irmağı'nı geçerek Orpen'de Çiklerle savaştı; ardından Azları yeniden itaat altına aldı.

710 yılında Kögmen Dağlarını aşan Göktürk ordusu Kırgızlara ani bir baskın düzenledi. Songa Dağları'ndaki savaşta Kırgız kağanı öldürüldü ve ülke ele geçirildi. Aynı yıl Altay Dağları ile İrtiş Irmağı'nı aşarak Türgişler üzerine yürüyen Bilge, Bolçu Savaşı'nda Türgiş kağanı, yabgusu ve şadını öldürdü.

713 yılında Beşbalık üzerine sefer düzenleyen Bilge, burada altı kez savaşarak şehri kuşatan kuvvetleri yenilgiye uğrattı ve yardım isteyen Beşbalık halkını kurtardı.

Karluk ve Oğuz İsyanlarıyla Mücadele

714 yılında Karlukların ayaklanması üzerine Bilge onların üzerine yürüdü. Tamıg Iduk Baş'ta yapılan savaşta Karluklar yenilgiye uğratıldıysa da kısa süre sonra yeniden toparlandı. Bu sırada Basmıllar harekete geçerken Dokuz Oğuzlar da Göktürk Devleti'ne karşı düşmanca bir tutum aldı.

Bilge, bir yıl içinde Dokuz Oğuzlarla dört kez savaştı. İlk çarpışma Togu Balık'ta gerçekleşti; Göktürk ordusu Tola Irmağı'nı yüzerek geçip düşmanla savaştı. İkinci savaş Antargu'da, üçüncüsü Çuş Irmağı'nın kaynağında yapıldı. Bu son savaşta Göktürk safları başlangıçta dağıldıysa da toparlanarak düşmanı geri püskürttü; Tongra boyuna mensup savaşçıların bir bölümü de yenilgiye uğratıldı. Dördüncü savaş Ezgenti Kadız'da yapıldı ve Oğuzlar burada da mağlup edildi.

715 yılında Bilge, Amgı Kalesi'nde kışladığı sırada kıtlık yaşandı. İlkbaharda Oğuzlar üzerine yeni bir sefer düzenlenirken Göktürk ordusunun bir bölümü harekâta çıktı, diğer bölümü ise merkezde kaldı. Bundan yararlanan üç Oğuz ordusu karargâha ani bir baskın düzenledi. Oğuzların bir kısmı Bilge ile Kül Tegin'in karargâhını ve ailelerinin bulunduğu bölümü yağmalamaya çalışırken diğerleri Göktürk kuvvetlerine saldırdı. Karargâhın savunmasını üstlenen Kül Tegin saldırıyı püskürterek büyük bir felaketi önledi.

Bilge, bu mücadelede kendisi ile Kül Tegin'in çabaları olmasaydı Türk halkının yok olacağını belirtmektedir. Ardından Oğuzlar, Dokuz Tatarlarla birlikte yeniden saldırıya geçti. Ağu'da yapılan iki savaşta bu kuvvetler de yenilgiye uğratıldı ve ülkeleri Göktürk hâkimiyetine alındı.

716 yılında Dokuz Oğuzların bir bölümü yurtlarını terk ederek Çin'e sığındı. Son yıllarda art arda yaşanan boy ayaklanmaları II. Göktürk Kağanlığı'nda merkezî otoritenin önemli ölçüde zayıfladığını gösterirken, bu isyanların bastırılmasında Bilge ile Kül Tegin belirleyici rol oynadı.

Kül Tegin'in Faaliyetleri

Kül Tegin'in 684 yılında doğduğu anlaşılmaktadır. Kaynaklarda adı ilk defa 700-701 yıllarında Çin'e karşı düzenlenen sefer sırasında öne çıkmakla birlikte, daha önceki askerî harekâtlara da katılmış olması muhtemeldir.

Kapgan Kağan'ın idaresinde gerçekleştirilen Altı Çub Soğdakları seferine Bilge ile birlikte katılan Kül Tegin, ardından Çinli kumandan Wei Yüan-chung'un elli bin kişilik ordusuyla yapılan savaşta öne çıktı. Atını kaybetmesine rağmen yaya olarak çarpışmayı sürdürdü, kumandanın yeğenini esir alarak Kapgan Kağan'ın huzuruna çıkardı ve Çin ordusunun yenilgiye uğratılmasında önemli rol oynadı.

705 yılında Çinli kumandan Sha-to Chung-i'ye karşı yapılan savaşta da ön saflarda yer aldı. Çarpışma sırasında art arda üç ata bindi; bindiği atların tamamı öldürülmesine ve zırhı ile kaftanına çok sayıda ok isabet etmesine rağmen savaşmayı sürdürdü. Muharebe Çin ordusunun ağır yenilgisiyle sonuçlandı.

710 yılından önce Türgi Yargun Gölü çevresinde Bayırkuların Uluğ Erkin'i ile yapılan savaşta başarı kazandı; yenilen Uluğ Erkin az sayıdaki adamıyla kaçabildi.

710 yılındaki Kırgız seferinin ardından düzenlenen Türgiş seferlerine katılan Kül Tegin, Azların yöneticisini bizzat esir aldı. Türgiş kuvvetlerinin kalan kısmı etkisiz hâle getirilerek Tabar bölgesine yerleştirildi. Demir Kapı seferinden sonra yeniden ayaklanan Türgişler üzerine az sayıdaki kuvvetle gönderilen Kül Tegin, Alp Salçı Kır adlı atına binerek sayıca üstün düşmanı bir kez daha yenilgiye uğrattı. Daha sonra Koşu Tutuk'a karşı yapılan savaşta da önemli başarılar kazandı.

714 yılında Karluk isyanının bastırılmasında başlıca rolü üstlenen Kül Tegin, Tamıg Iduk Baş'ta Karlukları yenilgiye uğrattı. Ardından Azlar üzerine yürüyerek Kara Göl yakınındaki savaşta İlteber unvanlı yöneticilerini sağ ele geçirdi.

Aynı dönemde Dokuz Oğuzların ayaklanması üzerine önce İzgiller mağlup edildi; ardından Togu Balık, Koşulgak, Bolçu, Çuş Başı ve Ezgenti Kadız'da art arda yapılan savaşlarda Oğuz kuvvetleri yenilgiye uğratıldı.

Oğuzların Göktürk karargâhına düzenlediği baskında Kül Tegin savunmayı üstlenerek saldırıyı püskürttü. Öksüz Kır adlı atına binip hücuma geçerek dokuz düşman savaşçısını mızrakladı ve karargâhın ele geçirilmesini, hükümdar ailesinin ise esir düşmesini önledi. Bilge Kağan, bu müdahale olmasaydı kendilerinin ve Türk halkının büyük bir felaketle karşılaşacağını belirtmektedir.

Çin kaynakları da Kül Tegin'i olağanüstü bir asker, savaş sanatında üstün yetenekli ve seçkin bir komutan olarak tanımlamaktadır. Bu değerlendirmeler, Göktürk yazıtlarında anlatılan askerî başarılarla örtüşmektedir.

Bilge Kağan'ın Tahta Çıkışı

Kapgan Kağan'ın son yıllarında izlediği sert yönetim ve Çin'in teşvikleri sonucunda II. Göktürk Kağanlığı'na bağlı birçok boy peş peşe ayaklandı. Özellikle 711 yılından itibaren Türgiş, Karluk, Dokuz Oğuz ve diğer boyların isyanları devletin siyasî birliğini ciddi biçimde zayıflattı; biri bastırılmadan yenisinin başlaması merkezî otoriteyi giderek sarstı.

716 yılında Bayırkular üzerine düzenlediği seferden zaferle dönen Kapgan Kağan, Söğüt Ormanı civarında maiyetiyle birlikte ilerlerken Bayırkuların ani baskınına uğrayarak öldürüldü. Bayırkuların yanında bulunan Çinli görevli Ho Ling-ch'üan, kesilen başını Tang sarayına götürdü.

Kapgan'ın ölümünün ardından tahta oğlu İnel geçti. 699 yılından beri Küçük Kağan unvanını taşıyan İnel, geleceğin hükümdarı olarak yetiştirilmiş; Kapgan tarafından kardeşi Tu-hsi-fu Doğu Kanadı Şadı, Kutlug Kağan'ın oğlu Bilge ise Batı Kanadı Şadı yapılırken, her ikisinin üzerinde Küçük Kağan makamına yükseltilmiş ve On Okların idaresi de kendisine verilmişti.

Buna rağmen kaynaklarda İnel'in askerî veya siyasî bakımdan dikkate değer bir başarısından söz edilmez. Adının geçtiği başlıca olay, 714 yılında Tongra Tegin ve Huo-pa İlteber ile birlikte Beşbalık'ın kuzeyine düzenlenen seferdir. Bu harekâtta Tongra Tegin öldürülmüş, Huo-pa İlteber ise başarısızlığın ardından Çin'e sığınmıştır.

Boy isyanları karşısında etkili bir yönetim sergileyemeyen İnel, Kül Tegin'in müdahalesiyle tahttan indirildi. Kül Tegin, ağabeyi Mo-chü-lien'i kağan ilan etti; o da hükümdar olduktan sonra Bilge Kağan unvanını aldı.

Çin kaynaklarında Bilge Kağan'ın adı Mo-chü-lien, kağan olmadan önceki unvanı ise Hsiao-sha (Küçük Şad) olarak kaydedilir. Aynı kaynaklar onu yumuşak huylu ve halka yakın bir hükümdar olarak tanıtırken, tahta çıkışını Kül Tegin'in müdahalesine bağlamaktadır. Bilge Kağan'ın hükümdar olmasının ardından Kül Tegin Sol Bilge Prensi unvanını alarak ordunun başına geçti.

Taht değişikliği sırasında Kapgan döneminin ileri gelen devlet adamlarının büyük bölümü ortadan kaldırıldı. Çin kaynaklarına göre yalnızca Tonyukuk görevini korudu. Bunun, Bilge Kağan'ın kayınpederi olmasının yanı sıra uzun yıllara dayanan devlet tecrübesi, halk arasındaki itibarı ve II. Göktürk Kağanlığı'nın kuruluşundan beri üstlendiği rol sayesinde gerçekleştiği anlaşılmaktadır. Nitekim Bilge Kağan döneminde devlet siyasetinin belirlenmesinde yeniden başlıca isimlerden biri oldu.

Boy İsyanlarının Devam Etmesi ve Tonyukuk'un Yeniden Devlet Yönetimine Getirilmesi

Bilge Kağan'ın tahta çıkmasıyla II. Göktürk Kağanlığı'nda hükümdar değişmiş olsa da boy isyanları sona ermedi.

717 yılında ülkenin batısındaki Kara Türgişler, Su-lu'nun önderliğinde bağımsızlıklarını ilan etti. Daha önce çor unvanını taşıyan Su-lu, kağanlığını ilan ettikten sonra merkezini Talas Irmağı'nın kuzeybatısındaki Balasagun'a taşıdı. Türgiş Devleti sonraki yıllarda Mâverâünnehir'e ilerleyen Arap kuvvetlerine karşı önemli bir güç hâline geldi.

Bilge Kağan, hükümdar olduktan sonra devlet düzenini yeniden kurmaya ve töreyi uygulamaya öncelik verdi. İlk seferlerinden birinde Selenga Irmağı boyunca ilerleyerek Karagan Geçidi'nde Uygurları ağır yenilgiye uğrattı. Uygur İlteberi doğuya kaçarken çok sayıda at sürüsü Göktürklerin eline geçti. Bilge, kıtlık çeken halkın bu ganimet sayesinde ihtiyaçlarını karşıladığını belirtmektedir.

Aynı yıl Oğuzların bir bölümü Çin'e sığındı. Bilge Kağan bu durumdan duyduğu üzüntüyü dile getirirken geride kalan malların, hayvanların ve ailelerin Göktürklerin eline geçtiğini kaydeder. Çin kaynakları da Bilge'nin tahta çıkışının ardından Türgişlerin bağımsızlığını ilan ettiğini, Kitanlar ile Tatabıların Tang Devleti'ne bağlandığını ve bazı Göktürk boylarının merkezî yönetime bağlılıklarını kaybettiklerini bildirmektedir.

Yaklaşık on yıldır süren savaşlar ve boy isyanları II. Göktürk Kağanlığı'nın siyasî bütünlüğünü zayıflatmıştı. Bu şartlarda Bilge Kağan, yetmiş yaşını aşmış olmasına rağmen askerî ve siyasî tecrübesinden yararlanmak amacıyla Tonyukuk'u yeniden devlet yönetiminin başlıca isimlerinden biri yaptı. Kaynaklarda Tonyukuk, devletin genel stratejisini belirleyen ve siyaseti yönlendiren kişi olarak tanıtılmaktadır.

717 yılının yazında Tatabıların Tang Devleti'ne bağlanması üzerine Bilge Kağan onların üzerine yürüdü. Yapılan savaşta Tatabılar yenilgiye uğratıldı; at sürüleri ve diğer malları ele geçirilirken, kendileri Kadırkan Dağları çevresine çekildi.

Bilge Kağan'ın Ülkede Hâkimiyeti Yeniden Sağlaması

Bilge Kağan'ın hükümdarlığının ilk yıllarında, daha önce Tang Devleti'ne sığınmış bazı Göktürk grupları yeniden ayaklanarak ülkelerine dönmeye başladı. Çin yönetimi bu toplulukları Ch'an-yü Büyük Genel Askerî Valiliği bölgesine yerleştiriyor ve sıkı denetim altında tutuyordu.

Valiliğin yardımcı kumandanı Chang Chih-lien, teslim olan Göktürklerin silahlarını toplattı, yay ve ok taşımalarını yasakladı, avlanmalarını engelleyerek geleneksel yaşam biçimlerini değiştirmeye çalıştı. Sınırı denetlemeye gelen Chiang Huei'ye şikâyette bulunan Göktürklerin silahları geri verildiyse de, onun ayrılmasının ardından Çin idaresine bağlı Göktürk grupları ayaklanarak Chang Chih-lien'i ele geçirdi ve Bilge Kağan'a götürmek üzere yola çıktı.

Bunun üzerine Shuo-fang Harekât Ordusu Kumandanı Hsüe Na ile General Kuo Chih-lien isyancıların peşine düştü. Ta-p'in bölgesinde dağıtılan isyancılar Hu-yen Vadisi'ne sığınırken Chang Chih-lien kurtarıldı; ancak görevini yerine getiremediği gerekçesiyle Tang yönetimi tarafından idam edildi.

Bu gelişmeler sonucunda Çin'den ayrılarak Bilge Kağan'ın hâkimiyetine dönen Göktürk toplulukları II. Göktürk Kağanlığı'nın askerî ve siyasî gücünü önemli ölçüde artırdı.

718 yılında Tatabı meselesinin çözülmesinin ardından Bilge Kağan Karluklar üzerine yürümek üzere kumandanı Tudun Yamtar'ı görevlendirdi. Yapılan savaşta Karlukların İlteber unvanlı hükümdarı öldürüldü, kardeşi ise bir kaleye sığınarak kaçtı. Ardından düzenlenen ikinci harekâtta kaleyi savunanların büyük bölümü kaçınca Karluklar teslim oldu. Bilge Kağan, yazıtında onların kendisini "Kağanımız geldi." diyerek karşıladıklarını belirtir. Teslim olan topluluklara çeşitli idarî unvanlar verilerek yeniden devlet teşkilatına dâhil edildiler.

Böylece Karluk meselesi büyük ölçüde çözüldü. Oğuzların bir bölümü ise daha önce olduğu gibi Çin'e sığındı.

Ardından Bilge Kağan, doğuda Kök Öng Irmağı çevresine bir sefer düzenledi. Yazıtlarda ayrıntıları tam olarak korunmayan bu harekâtta Göktürk ordusunun zorlu arazi şartlarını aşarak gece gündüz ilerlediği, susuz bozkırları geçtikten sonra öncü birliklerini ileri sürerek Keçen'e kadar ulaştığı anlaşılmaktadır. Kitabelerdeki tahribat nedeniyle seferin amacı ve sonuçları kesin olarak bilinmemektedir.

Çin ile İlişkiler ve Tonyukuk'un Stratejik Yaklaşımı

Bilge Kağan, ülke içinde düzeni yeniden sağladıktan sonra dikkatini Çin'e çevirdi. Çin üzerinde yeniden baskı kurmayı ve sınır akınlarını başlatmayı planlıyordu. Çin'den dönerek Göktürk hâkimiyetine giren topluluklar da devletin askerî gücünü artırmıştı.

Ancak Tonyukuk bu düşünceye karşı çıktı. Uzun yıllara dayanan devlet tecrübesine dayanarak, Çin'e karşı hemen harekete geçmenin doğru olmayacağını savundu. Ona göre Göktürk ordusu uzun süren iç mücadelelerden yorgun çıkmıştı; askerlerin dinlenmesi, hayvan sürülerinin çoğalması ve savaş gücünün yeniden eski seviyesine ulaşması için birkaç yıllık hazırlık dönemine ihtiyaç vardı.

Bilge Kağan daha sonra surlarla çevrili şehirler kurmayı ve Budist tapınakları inşa ettirerek daha yerleşik bir idarî düzen oluşturmayı düşündü. Tonyukuk ise Göktürklerin Çin karşısındaki üstünlüğünü konargöçer yaşam tarzına bağlayarak bu düşünceye de karşı çıktı. Ona göre sürekli hareket eden, hayvancılık ve avcılıkla geçinen Göktürkler savaş kabiliyetlerini bu sayede koruyor, gerektiğinde bozkır ve dağlık arazinin sağladığı hareket serbestliğinden yararlanabiliyordu. Surlarla çevrili şehirlere yerleşmenin bu üstünlüğü ortadan kaldıracağını, Budizmin ise savaşçı karakteri zayıflatarak devletin savunma gücünü olumsuz etkileyeceğini savundu.

Bilge Kağan, Tonyukuk'un görüşlerini benimseyerek Çin'e karşı planladığı büyük saldırılardan, surlarla çevrili şehirler kurma ve Budizmi devlet politikası hâline getirme düşüncesinden vazgeçti. Bunun yerine Tang Hanedanı'na bir elçi göndererek barış teklifinde bulundu; ancak İmparator Hsüan Tsung bu teklifi kabul etmedi.

Çin'in II. Göktürk Kağanlığı'na Karşı Hazırlıkları

Bilge Kağan'ın ülke içinde düzeni yeniden sağlaması ve II. Göktürk Kağanlığı'nın eski gücüne kavuşması, Tang İmparatoru Hsüan Tsung'u yeni tedbirler almaya yöneltti. 720 yılının kışında Çin yönetimi, Göktürk Devleti'ni askerî bakımdan kuşatmayı amaçlayan kapsamlı bir plan hazırladı.

Plana göre Shuo-fang bölgesi kumandanı Wang Chün başkomutan olacaktı. Çin ordusu güneyden ilerlerken Basmıllar batıdan, Tatabılar ile Kitanlar doğudan saldıracak, böylece Göktürk merkezi aynı anda farklı yönlerden kuşatılacaktı. Bu amaçla Kırgız hükümdarı Kutlug Bilge Kağan, Kapgan Kağan'ın oğlu Mo Tegin, Aşina Bilge Tegin, Huo-pa-shih-shih-pi ve çeşitli boy beyleriyle gizli anlaşmalar yapıldı; Kitan, Tatabı ve Basmıl yöneticileri de ittifaka katıldı. Çin kaynaklarına göre müttefik kuvvetlerin mevcudu yaklaşık üç yüz bin kişiye ulaşıyordu.

Bu gelişmeler üzerine Bilge Kağan endişelense de Tonyukuk, müttefik kuvvetlerin aynı anda harekete geçmesinin güç olduğunu belirtti. Basmılların Beşbalık çevresinde, Tatabılar ile Kitanların ise doğuda bulunması nedeniyle eş zamanlı harekâtın zor olduğunu, ayrıca Çinli kumandanlar arasındaki görüş ayrılıklarının da planı zayıflattığını ifade etti.

Nitekim 721 yılının sonbaharında Basmıllar diğer müttefikleri beklemeden tek başlarına saldırıya geçti. Çin ordusu ile Tatabı ve Kitan kuvvetlerinin harekete geçmemesi üzerine geri çekilmek zorunda kaldılar. Bilge Kağan düşmanı takip etmek istediyse de Tonyukuk, uzun mesafeli takibin orduyu yıpratacağını söyleyerek buna karşı çıktı.

Ardından Göktürk ordusu Beşbalık yönüne ilerledi. Yaklaşık iki yüz li yol aldıktan sonra birlikler kollara ayrılarak gizlendi; önce Beşbalık ele geçirildi, ardından Basmıllara ani bir baskın düzenlendi. Hazırlıksız yakalanan Basmıllar kaleye sığındı, kalenin de ele geçirilmesiyle çok sayıda esir alınarak ordu merkeze döndü. Böylece Çin'in kuşatma planının en önemli unsurlarından biri etkisiz hâle getirildi.

Bilge Kağan daha sonra ordusunu güneye çevirerek Kansu bölgesindeki Ch'ih-t'ing ve Liang-chou çevresine akınlar düzenledi; çok sayıda at ve koyun ele geçirildi, ancak şehir ve kaleler işgal edilmedi. Bunun üzerine Tang yönetimi Yang Ching-shu'yu askerî vali tayin ederek Lu Kung-li ile Yüan Teng kumandasındaki kuvvetleri Göktürklere karşı gönderdi.

Tonyukuk bu sırada da surlarla korunan şehirlere saldırmak yerine önce barış teklif edilmesini, Çin ordusu açık arazide savaşmayı kabul ederse meydan muharebesi yapılmasını önerdi. Çin ordusunun açık arazide savaşa çıkması üzerine şiddetli soğuk ve kar, Çin kuvvetlerinin savaş düzenini bozdu. Yay ve oklarını etkili kullanamayan Çin ordusu ağır bir yenilgiye uğrarken kumandan Yüan Ch'eng güçlükle kaçabildi.

Bu başarılar II. Göktürk Kağanlığı'nın askerî gücünü yeniden yükseltti. Kaynaklara göre Bilge Kağan'ın ulaştığı siyasî ve askerî güç birçok bakımdan Kapgan Kağan dönemini aşmıştı. Buna rağmen Bilge Kağan'ın temel hedefi sürekli savaş değil, ülke içinde huzur ve istikrarı korumaktı.

Çin ile Dostluk Siyaseti

Bilge Kağan, ülke içinde düzeni yeniden sağladıktan ve dış tehditleri büyük ölçüde etkisiz hâle getirdikten sonra Çin ile kalıcı bir barış kurmayı hedefledi. Bu amaçla Tang sarayına bir elçilik heyeti gönderdi. Orhun Yazıtlarında da bu dönemde Çin'e karşı kazanılan başarılar anlatılmakta; iki gün süren çarpışmalarda çok sayıda Çin askerinin etkisiz hâle getirildiği ve Tang ordularının ilerleyemediği belirtilmektedir.

Bilge Kağan, barış girişimlerini sürdürürken daha önce Tang Devleti'ne bağlanan Kitanlar ile Tatabılar üzerindeki hâkimiyetini yeniden kurmaya yöneldi. 721 yılının kışında Kitanlar, ertesi yılın ilkbaharında ise Tatabılar üzerine sefer düzenledi. Her iki topluluğun yöneticileri yenilgiye uğratıldı; hayvan sürüleriyle kadın ve çocuklar Göktürklerin eline geçti. Ancak yazıtlardaki tahribat nedeniyle bu harekâtların ayrıntıları günümüze ulaşmamıştır.

Bunun üzerine Tang İmparatoru Hsüan Tsung, II. Göktürk Kağanlığı'nın yeniden güç kazandığını kabul etmek zorunda kaldı. Bilge Kağan'ın barış teklifini kabul ettiği gibi, Çin prensesiyle evlilik talebini de kesin olarak reddetmedi. Göktürk elçisi büyük saygıyla karşılanıp çeşitli hediyelerle ülkesine uğurlandı.

Çin Sarayı ile Diplomatik Görüşmeler

725 yılında Tang İmparatoru Hsüan Tsung, Budistler için kutsal sayılan Tai Dağı'nı ziyaret etmeye hazırlanırken bazı devlet adamları, imparator doğudayken Göktürklerin kuzey sınırlarına saldırabileceği endişesini dile getirerek sınır savunmasının güçlendirilmesini önerdi.

Saraydaki görüşmelerde devlet adamı Chang Yüe, Bilge Kağan'ın barışçı bir siyaset izlemesine rağmen Kül Tegin'in üstün bir kumandan, Tonyukuk'un ise son derece tecrübeli bir devlet adamı olduğunu belirterek bu üçlü birlikte hareket ettiği sürece Göktürklerin önemli bir güç olmaya devam edeceğini ifade etti. Bunun üzerine Çin yönetimi, Yüan Chen'i Bilge Kağan'a elçi olarak gönderdi.

Bilge Kağan, elçiyi hatunu, Tonyukuk, Kül Tegin ve diğer devlet ileri gelenleriyle birlikte kabul ederek yeniden evlilik meselesini gündeme getirdi. Kitanlar ve Tatabılara Çin prensesleri verildiği hâlde Göktürklere aynı şekilde davranılmamasını eleştirdi. Çin elçisi, Bilge Kağan'ın Tang imparatorunun manevî oğlu sayıldığını, bu nedenle böyle bir evliliğin uygun olmayacağını ileri sürdü. Bilge Kağan ise bu açıklamayı kabul etmeyerek daha önce önerilen prensesin imparatorun öz kızı olmadığını bildiğini ve bunun Göktürk Devleti'nin itibarını zedelediğini söyledi. Bunun üzerine elçi, evlilik teklifinin kabul edilmesi için çalışacağına dair güvence verdi.

Görüşmenin ardından Bilge Kağan, büyük veziri A-shih-te İlteber'i değerli hediyelerle birlikte Tang imparatorunun düzenleyeceği dinî törene göndermeyi kabul etti. Böylece Çin yönetimi, tören sırasında Göktürklerden gelebilecek olası bir saldırı ihtimalini de ortadan kaldırmış oldu.

Göktürk heyeti Çin'e ulaştığında beraberindeki kişilerden bazılarının hırsızlık girişiminde bulunması üzerine Tang imparatoru sert tepki gösterdi. A-shih-te İlteber suçlunun başını imparatora sunarak olayın Göktürk Devleti'ni temsil etmediğini bildirdi. Ardından heyete büyük bir ziyafet verildi, çeşitli hediyeler takdim edildi ve törenin ardından ülkelerine dönmelerine izin verildi.

Bütün bu diplomatik temaslara rağmen Tang İmparatoru Hsüan Tsung, Bilge Kağan'ın Çin hanedanıyla evlilik yoluyla akrabalık kurma isteğini kabul etmedi. Bilge Kağan ise uzun savaş yıllarının ardından Tonyukuk'un tavsiyelerini de dikkate alarak Çin'e karşı geniş çaplı fetih siyasetinden uzak durdu ve iki devlet arasındaki barışçı ilişkileri sürdürmeye öncelik verdi.

Çin ile Barışın Pekiştirilmesi

Bilge Kağan, Çin ile kurduğu barış siyasetini sonraki yıllarda da sürdürdü. 727 yılında büyük veziri Buyruk Çor'u Tang sarayına göndererek otuz seçkin atı imparatora hediye etti. Bu girişim iki devlet arasındaki dostane ilişkileri pekiştirirken, bu dönemde Çin sınırlarında önemli bir Göktürk askerî harekâtı da görülmedi.

Aynı sırada Tibet, Tang Devleti'ne karşı ortak bir askerî harekât düzenlemek amacıyla Bilge Kağan'a ittifak teklif etti. Ancak Bilge Kağan bunu kabul etmeyerek Tibet hükümdarının mektubunu Tang imparatoruna gönderdi.

Bu tutum Hsüan Tsung tarafından memnuniyetle karşılandı. Buyruk Çor için Tzu-chen Sarayı'nda büyük bir kabul töreni düzenlendi, kendisine değerli hediyeler verildi ve yüksek ilgi gösterildi.

Bu dönemde iki devlet arasındaki ekonomik ilişkiler de gelişti. Shuo-fang bölgesindeki Batı Shou-hsiang-ch'eng'de karşılıklı ticaret yapılmak üzere bir pazar kuruldu. Ayrıca Tang Devleti her yıl Göktürklere çok sayıda ipek kumaş göndermeyi kabul etti.

Kül Tegin'in Ölümü

731 yılında II. Göktürk Kağanlığı'nın en önemli devlet ve ordu kumandanlarından Kül Tegin hayatını kaybetti. Kardeşinin ölümü Bilge Kağan'ı derinden sarstı. Orhun Yazıtlarında onun için tuttuğu yas ve duyduğu büyük üzüntü ayrıntılı biçimde dile getirilmektedir.

Kül Tegin'in cenaze törenine Göktürk Devleti'nin komşuları ile bağlı topluluklarının temsilcileri katıldı. Doğudan Kitanlar ve Tatabılar elçiler gönderirken, Tang İmparatoru çok sayıda ipekli kumaş, altın ve gümüş eşya ile özel temsilcilerini yolladı. Batıdan ise Soğdlar, İranlılar ve Buhara temsilcileri törene iştirak etti. Türgiş Kağanlığı adına Tamgacı Makaraç ile Oğuz Bilge, Kırgız Kağanı adına ise Tarduş İnançu Çor hazır bulundu. Bu geniş katılım, Kül Tegin'in Orta Asya siyasetindeki yüksek itibarını ortaya koymaktadır.

Kül Tegin için görkemli bir anıt mezar yaptırıldı. Yazıtın metni Yollug Tegin tarafından kaleme alındı; türbenin yapımı ve süslenmesi için Tang İmparatoru'nun gönderdiği Çinli ustalar görev aldı. Yapı resimlerle ve heykellerle süslendi, anıt taşları dikildi. Bilge Kağan'ın, özellikle kardeşinin savaşlarını tasvir eden sahneleri görürken büyük üzüntü duyduğu kaynaklarda belirtilmektedir.

Tonyukuk'un Ölümü ve Devlet Yönetimindeki Değişim

Kül Tegin'in ölümünden kısa bir süre sonra II. Göktürk Kağanlığı'nın en önemli devlet adamlarından Tonyukuk da hayatını kaybetti. Ölüm tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, kaynaklar onun Kül Tegin'den sonra öldüğünü göstermektedir.

İlteriş Kutlug Kağan döneminden itibaren devlet yönetiminde görev alan Tonyukuk, Kapgan Kağan ve Bilge Kağan devirlerinde de devletin en etkili simalarından biri oldu. Çin kaynakları ile kendi adına diktirdiği yazıt, Göktürk Devleti'nin kuruluşu, güçlenmesi ve yeniden teşkilatlanmasındaki belirleyici rolünü ortaya koymaktadır.

Bilge Kağan, kardeşi Kül Tegin ile en önemli danışmanı Tonyukuk'un art arda ölümü üzerine devlet yönetiminde yeni düzenlemeler yapmak zorunda kaldı. Bu süreçte başta Yollug Tegin olmak üzere hanedan mensupları ve diğer devlet ileri gelenleri yönetimde daha fazla sorumluluk üstlendiler.

Bilge Kağan'ın Ölümü

734 yılında Bilge Kağan hayatını kaybetti. Çin kaynaklarında ölümünün doğal sebeplerden mi yoksa zehirlenme sonucu mu gerçekleştiği konusunda farklı kayıtlar yer almakta; bazılarına göre saray çevresindeki görevlilerden biri tarafından zehirlenmiştir.

Bilge Kağan'ın ölümü II. Göktürk Kağanlığı açısından önemli bir dönüm noktası oldu. İlteriş Kutlug Kağan tarafından kurulan devlet Kapgan Kağan döneminde genişlemiş, Bilge Kağan devrinde ise iç karışıklıklar büyük ölçüde sona erdirilerek Çin ile dengeli ilişkiler kurulmuştu.

Cenaze törenine çeşitli devletlerden elçiler katıldı. Tang İmparatoru Hsüan Tsung da Kül Tegin'in cenazesinde olduğu gibi değerli hediyeler ve görevliler göndererek taziyelerini iletti.

Bilge Kağan adına Orhun Irmağı vadisinde bir anıt mezar ve yazıt yaptırıldı. Metni Yollug Tegin tarafından kaleme alınan yazıtta, Göktürk Devleti'nin kuruluşundan Bilge Kağan dönemine kadar geçen olaylar hükümdarın ağzından anlatıldı. Bilge Kağan Yazıtı, II. Göktürk Kağanlığı'nın siyasî tarihi, devlet anlayışı, töre düzeni ve hükümdarın halkına öğütlerini yansıtan en önemli kaynaklardan biri kabul edilmektedir.

Bilge Kağan'ın ardından tahta oğlu Tengri Kağan geçti. Ancak yeni hükümdarın küçük yaşta olması ve önceki dönemin güçlü devlet adamlarının artık hayatta bulunmaması, II. Göktürk Kağanlığı'nda yeniden siyasî istikrarsızlığın başlamasına zemin hazırladı.

Bilge Kağan’ın Ölümünden Sonraki Taht Değişikliği

Bilge Kağan'ın ölümünden II. Göktürk Kağanlığı'nın yıkılışına kadar geçen döneme ilişkin bilgiler oldukça sınırlıdır. Orhun Yazıtları Bilge Kağan'ın ölümüyle sona ererken, Çin kaynakları da önceki yıllara göre daha az bilgi vermektedir. Bunun başlıca sebebi, Göktürklerin Tang Hanedanı açısından eski askerî tehditlerini kaybetmeleri ve iki devlet arasındaki ilişkilerin daha çok diplomatik bir nitelik kazanmasıdır. Nitekim 723 yılından sonra uzun süre önemli bir savaş yaşanmamıştır.

734 yılında on sekiz yıllık hükümdarlığının ardından Bilge Kağan, Buyruk Çor adlı bir devlet adamı tarafından zehirlendi. Ölümünden önce kendisini zehirleyen Buyruk Çor ile ona yardım edenleri idam ettirdi. 25 Kasım 734'te hayatını kaybeden Bilge Kağan'ın cenaze töreni 22 Haziran 735 tarihinde gerçekleştirildi.

Bilge Kağan'ın ölümünün ardından devlet ileri gelenleri oğullarından İ-jan'ı kağan ilan ettiler. Ancak İ-jan Kağan'ın hükümdarlık süresi kaynaklarda farklı biçimlerde aktarılmaktadır. Bazı kayıtlarda kısa süre sonra öldüğü, bir başka kayıtta ise sekiz yıl hüküm sürdüğü belirtilmektedir. Diğer kayıtlar ve sonraki gelişmeler dikkate alındığında, tahta çıktıktan kısa süre sonra hastalanarak öldüğü anlaşılmaktadır.

Tengri Kağan Dönemi

İ-jan Kağan'ın ölümünden sonra kardeşi Bilge Kutlug Kağan, Tengri Kağan unvanıyla tahta çıktı. Tang Hanedanı, Sağ Chin-wu muhafızları generali Li Chih'yı elçi olarak göndererek yeni hükümdarı tanıdı.

Tengri Kağan'ın küçük yaşta olması devlet yönetiminde yeterli otorite kurmasını engelledi. Bunun üzerine annesi, Tonyukuk'un kızı Po-fu Hatun, vezir Yü-ssu Tarkan ile iş birliği yaparak yönetimde belirleyici hâle geldi. Ancak bu ittifak diğer boylar ve devlet ileri gelenlerinin desteğini sağlayamadı.

Devlet Yönetiminde Otorite Mücadelesi

Tengri Kağan hükümdarlık unvanını taşımakla birlikte devlet yönetiminde belirleyici bir rol üstlenemedi. Ülkenin doğu ve batı kanatları, sırasıyla Sol Şad ile Sağ Şad unvanını taşıyan iki amcasının idaresindeydi. Başarılı yönetimleri sayesinde her iki şad da kumandanlar ve özellikle genç askerler arasında büyük saygınlık kazanmıştı. Kağanın küçük yaşta olması ve Po-fu Hatun ile Yü-ssu Tarkan'ın yönetimde nüfuzlarını artırma girişimleri ise merkezî otoriteyi giderek zayıflattı.

740 yılında Tang İmparatoru Hsüan Tsung, Tengri Kağan'ın hükümdarlığını resmen tanıdı. Aynı dönemde Tengri Kağan ile annesi, nüfuzları giderek artan iki şadı kendileri için tehdit olarak görmeye başladı. Bu nedenle önce batı kanadını yöneten Sağ Şad'a karşı harekete geçtiler. Düzenlenen bir komplo sonucunda Sağ Şad öldürüldü, ona bağlı kuvvetler de merkezî yönetime bağlandı.

Bu gelişmeyi öğrenen doğu kanadının yöneticisi Sol Şad P'an Kül Tegin, aynı akıbetin kendisini de beklediğini düşünerek harekete geçti. Tengri Kağan'ı öldürdü ve Bilge Kağan'ın oğullarından birini tahta çıkardı. Ancak devlet ileri gelenleri ile boyların önemli bir kısmının desteğini sağlayamadı. Bundan yararlanan Basmıllar P'an Kül Tegin'i yenilgiye uğrattı; kuvvetlerini kaybeden P'an Kül Tegin tek başına kaçmak zorunda kaldı.

Taht Mücadelelerinin Derinleşmesi

P'an Kül Tegin'in yenilgisinin ardından II. Göktürk Kağanlığı'ndaki taht mücadeleleri daha da şiddetlendi. Onun tahta çıkardığı hükümdar Kutlug Yabgu tarafından öldürüldü. Kutlug Yabgu, Bilge Kağan'ın diğer oğullarından birini kağan ilan ettiyse de kısa süre sonra onu da ortadan kaldırarak kendisini hükümdar ilan etti.

Tang Hanedanı bu karışıklıkları yakından izliyordu. İmparator Hsüan Tsung, Sun Lao-nu'yu Uygur, Karluk ve Basmıl boylarına elçi olarak göndererek onları Göktürk Kağanlığı'ndan ayrılmaya ve Çin'e yaklaşmaya teşvik etti. Bunun sonucunda Çin'in desteğini alan Basmıl, Karluk ve Uygurlar, merkezî otoritenin zayıflamasından yararlanarak II. Göktürk Kağanlığı'na karşı ayaklandılar.

İsyancı boylar önce Kutlug Yabgu'yu öldürdü, ardından kendi aralarında yeni bir idarî düzen kurdu. Basmıl hükümdarı Chieh-tie-i-shih kağan ilan edilirken sağ ve sol kanat yabgulukları Karluklar ile Uygurlar arasında paylaştırıldı. Daha sonra üç boy birlikte Tang sarayına elçi göndererek yeni durumu bildirdi. Böylece Göktürk Devleti'ne karşı kurulan ittifak ile Tang Hanedanı arasındaki ilişkiler resmiyet kazandı.

Çin'in Boylar Arasındaki Mücadeleden Yararlanması

II. Göktürk Kağanlığı'nda yaşanan taht mücadeleleri ve iç karışıklıklar, Tang Hanedanı'nın kuzey siyasetinde daha etkin bir rol üstlenmesine zemin hazırladı. İmparator Hsüan Tsung, kuzey sınırındaki Ling eyaletine Wang Chung-ssu'yu tayin etti. Kendini kanıtlamak isteyen Wang Chung-ssu, önce Sang-kan Irmağı çevresinde yaşayan Hsi ve Nu-chie topluluklarını yenilgiye uğrattı. Çok sayıda esir alarak kuzeydeki diğer boylara gözdağı verdikten sonra geniş katılımlı bir toplantı düzenledi.

Kutlug Yabgu'nun öldürülmesinin ardından yaşanan karışıklıklardan yararlanan Wang Chung-ssu, Gobi Çölü'nün güneyine kadar ilerleyerek Göktürk toplulukları üzerindeki baskısını artırdı.

Ozmış Kağan

Kutlug Yabgu'nun ölümünden sonra Basmıl, Uygur ve Karluk saldırılarından kurtulabilen Göktürk toplulukları, eski Doğu Kanadı Şadı P'an Kül Tegin'in oğlunu Ozmış Kağan unvanıyla hükümdar ilan ettiler.

Ancak Wang Chung-ssu'nun Gobi Çölü'ne kadar ilerlemesi, yeni kağanın durumunu daha da zorlaştırdı. Siyasi hâkimiyetinin ve askerî gücünün büyük ölçüde zayıfladığını gören Ozmış Kağan, bir ara Tang imparatorunu ziyaret ederek bağlılığını bildirmeyi düşündü. Daha sonra bu düşüncesinden vazgeçince Wang Chung-ssu onu ele geçirmek için harekete geçti.

Çinli kumandan doğrudan saldırmak yerine Basmıl, Karluk ve Uygur kuvvetlerini Ozmış Kağan'ın üzerine gönderdi. Yenilgiye uğrayan Ozmış Kağan geri çekilmek zorunda kaldı. Bunun ardından Wang Chung-ssu da harekete geçerek kağanı takip etti ve batı kanadındaki kuvvetlerini bozguna uğrattı.

Çin'e Sığınmalar

Art arda yaşanan yenilgiler ve hanedan içindeki mücadeleler, Göktürk ileri gelenleri arasında Çin'e sığınmaları hızlandırdı.

Ozmış Kağan'ın batı kanadı yabgusu A-pu-ssu, Batı Şadı Ko-la-to, Kapgan Kağan'ın torunu Po-te-chih Tegin, Bilge Kağan'ın kızı Ta-lo Prenses, İ-jan Kağan'ın eşi Bilge Yü-sai-fu ile Tengri Kağan'ın kızı Yü-chu-kung Prenses ve binden fazla çadırdan oluşan topluluk Tang Devleti'ne sığındı.

Bu göç, zaten zayıflamış olan II. Göktürk Kağanlığı'nın nüfusunu ve siyasî gücünü daha da azalttı. Tang İmparatoru Hsüan Tsung, sığınanları büyük bir memnuniyetle karşıladı. Hua-wu-lou Köşkü'nde onlar için bir şölen düzenletti; çeşitli hediyeler verilmesini emretti. Ayrıca geçimlerini sağlayabilmeleri için büyük miktarda un tahsis edildi ve statülerine uygun resmî unvanlar verildi.

Bu gelişmeler, Tang Hanedanı'nın yalnızca askerî değil, diplomatik ve idarî yöntemlerle de Göktürk hanedanını kendi nüfuzu altına çekmeye çalıştığını göstermektedir.

Ozmış Kağan'ın Ölümü

Tang yönetimi, Ozmış Kağan'ı tamamen etkisiz hâle getirmek amacıyla yeni bir harekât hazırladı. Wang Chung-ssu, Basmıl, Karluk ve Uygur boylarını ortak hareket etmeye ikna ederek Ozmış Kağan'a karşı müşterek bir saldırı planı oluşturdu.

İttifak kuvvetleri To-lo-ssu Kalesi yönünde ilerledikten sonra K'un Irmağı boyunca harekâtlarını sürdürerek Ozmış Kağan'ın üzerine yürüdü. Yapılan savaşta Ozmış Kağan öldürüldü. Böylece Wang Chung-ssu, doğrudan savaşa girmeden müttefik Türk boylarını kullanarak amacına ulaştı.

Aynı dönemde kuzey sınırındaki savunma düzenini de güçlendiren Wang Chung-ssu, Çin Seddi üzerindeki Ta-t'ung ve Ching-pien kalelerini birbirine bağlayan tahkimat çalışmaları yürüttü. Böylece kuzeyden gelebilecek saldırılara karşı sınır savunmasını güçlendirmeyi hedefledi.

Ozmış Kağan'ın kesilen başı Tang başkenti Ch'ang-an'a gönderildi.

Son Göktürk Kağanı

Ozmış Kağan'ın ölümüne rağmen Göktürk toplulukları mücadeleyi bırakmadı. Hayatta kalanlar, Ozmış Kağan'ın oğlu Pai-mei'i kağan ilan ederek devleti yeniden toparlamaya çalıştılar.

Tang İmparatoru Hsüan Tsung ise Göktürk Kağanlığı'nı kesin olarak ortadan kaldırmak amacıyla Wang Chung-ssu'yu yeniden görevlendirdi. Çin ordusu Sa-ho-nei Dağı çevresinde Pai-mei Kağan'ın doğu kanadını yöneten A-po Tarkan'a bağlı on bir boyu yenilgiye uğrattı; ardından batı kanadındaki kuvvetlere yönelerek harekâtını sürdürdü.

Bu sırada Göktürk Kağanlığı'na karşı birlikte hareket eden Basmıl, Karluk ve Uygur boyları arasında anlaşmazlık çıktı. Daha önce kağan ilan edilen Basmıl hükümdarı Chieh-tie-i-shih, Uygurlar ile Karluklar tarafından öldürüldü. Bunun üzerine Uygur hükümdarı Ku-li Pei-lo kendisini Kutlug Boyla Kül Kağan ilan ederek durumu bildirmek üzere Tang sarayına bir elçi gönderdi.

Böylece Uygur Devleti resmen kurulurken, yaklaşık iki yüzyıl boyunca Göktürk devlet geleneğinin merkezi olan Ötüken de Uygurların hâkimiyetine geçti.

II. Göktürk Kağanlığı'nın Yıkılışı

745 yılının başlarında Ötüken'deki hâkimiyetini pekiştiren Uygur Kağanı, son Göktürk hükümdarı Pai-mei Kağan'ın üzerine yürüdü. Yapılan savaşta Pai-mei Kağan yenilerek öldürüldü. Kesilen başı, babası Ozmış Kağan'ın başında olduğu gibi Tang başkentine gönderildi.

Pai-mei Kağan'ın ölümünün ardından Bilge Kağan'ın hatunu ile hayatta kalan son Göktürk toplulukları Tang Devleti'ne sığındı.

Böylece 682 yılında Kutlug Kağan tarafından yeniden kurulan II. Göktürk Kağanlığı, yaklaşık altmış üç yıllık hâkimiyetin ardından 745 yılında tarih sahnesinden çekildi. Ötüken merkezli bozkır hâkimiyeti ise Uygur Kağanlığı'na geçti.

Göktürk Hanedanının Sonraki İzleri

Son Göktürk hükümdarı Pai-mei Kağan'ın öldürülmesi ve kesik başının Tang başkentine gönderilmesiyle Göktürk hanedanının siyasî varlığı sona erdi. Hanedan mensuplarının önemli bir bölümü daha önce Tang Devleti'ne sığınmış, Ötüken çevresinde uzun yıllar süren iç mücadeleler boyların dağılmasına yol açmıştı. Aynı dönemde Uygurlar, Basmılları yenilgiye uğratarak Büyük Uygur Kağanlığı'nı kurdu. Böylece Göktürk hanedanından herhangi bir kişinin devleti yeniden kurabilmesi mümkün olmadı.

Bununla birlikte Göktürk adı sonraki yüzyıllarda tamamen ortadan kalkmadı. Çin kaynaklarında hanedan mensupları ile çeşitli Göktürk topluluklarına dair kayıtlara rastlanmaktadır. Bunların ilki, Kapgan Kağan'ın torunu A-pu-sse ile ilgilidir. A-pu-sse, 742 yılının sonlarında ülkedeki iç karışıklıklar sırasında Tengri Kağan'ın kızıyla birlikte Tang Devleti'ne sığınan topluluk arasında yer aldı. Tang İmparatoru Hsüan Tsung, bağlılığının karşılığı olarak kendisine Shuo-fang bölgesinde görev vererek Feng-hsin Prensi unvanını bahşetti.

Tang Devleti'ni sarsan An Lu-shan İsyanı sırasında A-pu-sse de karışıklıktan yararlanarak ayaklanmayı planladı. Daha sonra Çin sınırlarını terk ederek Gobi Çölü'nün kuzeyindeki eski yurduna döndü. 752 yılının ilkbaharında Çin sınırlarına saldırılar düzenleyip çeşitli yağmalarda bulundu. Ancak iki yıl sonra Beşbalık askerî valisi Ch'eng Chien-li tarafından yakalandı. Bazı kaynaklarda ise Karluk yabgusunun A-pu-sse'yi ele geçirerek Çin'e teslim ettiği belirtilmektedir. Tang başkentine götürülen A-pu-sse, imparatorun huzuruna çıkarıldıktan sonra Chu-ch'iou Caddesi'nde idam edildi.

756 yılında Tang hizmetine girerek generalliğe yükselen A-shih-na Ch'eng-ch'ing isyan ederek Ying-ch'uan bölgesini ele geçirdi; bölgenin muhafızı Hsie Yüan ile vali yardımcısı P'ang Chien'i esir aldı. Ancak sonraki faaliyetleri hakkında kaynaklarda bilgi bulunmamaktadır. 764 yılında ise liderleri belirtilmeyen başka bir Göktürk topluluğu Feng eyaletine saldırarak bölgenin muhafız generali Ma Wang'ı öldürdü.

Göktürk adına IX. yüzyılda da Çin kaynaklarında rastlanmaktadır. 837 yılında Chen-wu bölgesinde yaşayan yaklaşık yüz elli çadırlık bir Göktürk topluluğu ayaklanarak tarım alanlarını ve çiftçileri yağmaladı. Çinli kumandan Liou Mien tarafından yenilgiye uğratılan bu topluluk etkisiz hâle getirildi. 847 yılında aynı bölgede yaşayan Göktürkler tüccarlara ve vergi olarak toplanan pirinçlere saldırdı. Bölgenin yöneticisi Shih Hsien-chung bu toplulukları da mağlup ederek yeniden tehdit oluşturmalarını engelledi.

Göktürkler yaklaşık seksen yıl sonra Beş Hanedan döneminde yeniden Çin kaynaklarında görünmektedir. 925 yılının ilkbaharında Hun-chie-lou başkanlığındaki bir elçilik heyeti Çin sarayına kendi ülkelerine ait hediyeler sundu. Aynı yılın kışında Göktürkler, Hsi ve Tu-hun topluluklarıyla birlikte yeniden elçi gönderdiler. Bu dönemde Çin İmparatoru Ming-tsung, Po-ssu-ma-p'o'da Göktürk Tanrısı adına kurban sundu ve bozkır geleneklerine uygun bir tören yapılmasına izin verdi. Ertesi yıl Hun-chie-lou'nun ölümü üzerine düzenlenen cenaze töreni de Çin yönetimince onaylandı. Bu sırada Göktürklerin başında bulunan Chang Mu-chin de Çin sarayına elçiler göndermeyi sürdürdü. 931 yılında Tu-a-shu adlı Göktürk elçisi İmparator Ming-tsung'u ziyaret etti. Tang Hanedanı'nın ardından kurulan Sonraki Chin Hanedanı döneminde de diplomatik ilişkiler devam etti ve 941 yılının sonbaharında Göktürk elçisi Hsüe T'ung-hai Sonraki Chin başkentine giderek resmî temaslarda bulundu.

941 yılı, Çin kaynaklarında Göktürklerin elçi gönderdiğinin kaydedildiği son tarihtir. Pai-mei Kağan'ın 745 yılındaki ölümünden sonra Çin'e sığınan Göktürk toplulukları uzun süre kimliklerini korumuş, zaman zaman ayaklanmalar düzenlemiş ve Beş Hanedan döneminde Çin devletleriyle diplomatik ilişkilerini sürdürmüştür. Ancak askerî güçleri ve sonraki akıbetleri hakkında kaynaklar yeterli bilgi vermemektedir. Çin kayıtlarına göre askerî valilerinin ortadan kaybolmasının ardından onlar hakkında düzenli kayıt tutulmamış, böylece tarih sahnesindeki izleri de sona ermiştir.

"https://www.ansiklo.com/index.php?title=II._Göktürk_Kağanlığı&oldid=458" sayfasından alınmıştır
İçindekiler
Son değişiklik
Sayfa en son 17.32, 2 Ağustos 2026 tarihinde değiştirildi.