Türk

Türk, tarih boyunca Orta Asya'dan Avrupa, Orta Doğu ve Sibirya'ya kadar uzanan geniş bir coğrafyada yaşamış, Türk dillerini konuşan toplulukları ifade eden etnik, kültürel ve siyasi bir addır. Günümüzde "Türk" adı hem Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarını ifade eden hukuki bir kimlik hem de dünya genelindeki Türk halklarını kapsayan etnokültürel bir üst kimlik olarak kullanılmaktadır.

Etimoloji

Türk adının kökeni ve anlamı üzerine bilim dünyasında çeşitli teoriler geliştirilmiştir:

• Türemek ve Töre: Hermann Vambery'nin ileri sürdüğü ve geniş kabul gören görüşe göre Türk adı, "törü-mek" (türemek) fiilinden gelmektedir; "türemiş", "yaratılmış", "adam" veya "insan" anlamlarını taşır. Ayrıca Ziya Gökalp bu ismi "töreli" (kanun ve nizam sahibi) olarak açıklamıştır.
• Güç ve Kuvvet: Uygur metinlerinde "Türk" kelimesinin "güçlü", "kuvvetli", "kudretli" anlamına geldiği ve "erk" (güç) kelimesiyle eş anlamlı kullanıldığı görülmektedir.
• Miğfer: Gök Türk dönemine ait Çin yıllıklarından Sui-Şu'da, Tu-kie adının Türk dilinde "miğfer" anlamına geldiği ifade edilmektedir. Kaynağa göre Türkler, Altay Dağları'nda miğferi andıran bir dağın eteklerinde yaşadıkları için bu adla anılmıştır.
• Olgunluk Çağı: Kaşgarlı Mahmud, Türk adının "olgunluk çağı" anlamına geldiğini ifade etmiştir.
• Duranlar (Tur-ok): Adile Ayda'nın teorisine göre Türklerin en eski adı "Tur" idi ve yerleşik hayata geçenlere "duran kabile" anlamında "Tur-uk" (Tur-ok) denilmiştir.

Tarihî Gelişim

İlk Kullanılışı

"Türk" adı, tarih sahnesinde ilk defa VI. yüzyılda Altay Dağları çevresinde kurulan Göktürk Kağanlığı ile açık biçimde görülmektedir. 552 yılında Bumin Kağan tarafından kurulan devlet, "Türk" adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk siyasî teşkilattır.

Orhun Yazıtları'nda "Türk" adı birçok yerde geçmektedir. Yazıtlarda halktan Türk budun, devletten ise Türk Kağanlığı olarak söz edilir. Bu kullanım, adın yalnızca bir boya değil, bütün siyasî topluluğa ait ortak kimliği ifade ettiğini göstermektedir.

Orta Çağ

Göktürklerin ardından Uygurlar, Karluklar, Oğuzlar, Kıpçaklar, Kırgızlar ve diğer birçok Türk topluluğu farklı devletler kurmuş, ancak "Türk" adı özellikle İslam dünyasında bütün bu toplulukları ifade eden ortak bir ad hâline gelmiştir.

IX. yüzyıldan itibaren Arap ve Fars kaynaklarında "Türk" kelimesi, Orta Asya bozkırlarında yaşayan Türk halklarının genel adı olarak kullanılmaya başlanmıştır.

İslam Kaynaklarında Türk Adı

İslam coğrafyacıları ve tarihçileri Türklerden geniş biçimde söz etmişlerdir. El-Câhiz, İbn Hurdâzbih, İbn Fadlân, Mesûdî, Kaşgarlı Mahmud ve diğer birçok yazar eserlerinde Türklerin yaşayışı, askerî yetenekleri ve kültürleri hakkında bilgiler vermiştir.

XI. yüzyılda Kaşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti't-Türk adlı eserinde "Türk" adını bütün Türk boylarını kapsayan ortak bir isim olarak kullanmıştır. Kaşgarlı, Türkçeyi üstün bir dil olarak tanıtmaya çalışmış ve Türk boylarının dağılımını ayrıntılı biçimde açıklamıştır.

Osmanlı Döneminde Türk Adı

Osmanlı Devleti'nin ilk dönemlerinde devlet kimliği daha çok "Osmanlı" adı etrafında şekillenmiştir. Resmî belgelerde "Türk" kelimesi sınırlı ölçüde kullanılmış, özellikle Anadolu'daki Türkmen halkını ifade etmek amacıyla tercih edilmiştir.

XIX. yüzyılda milliyetçilik akımlarının etkisiyle "Türk" adı yeniden önem kazanmış; Türk dili, tarihi ve kültürü üzerine yapılan çalışmalar artmıştır. II. Meşrutiyet döneminde Türkçülük düşüncesinin gelişmesiyle birlikte "Türk" adı modern millî kimliğin temel unsurlarından biri hâline gelmiştir.

Cumhuriyet Döneminde

1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla birlikte "Türk" kavramı anayasal vatandaşlık tanımı içinde yer almıştır. Cumhuriyet döneminde Türk tarihi, dili ve kültürü üzerine bilimsel araştırmalar desteklenmiş; Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu gibi kurumlar kurulmuştur.

1982 Anayasası'nın 66. maddesine göre Türkiye Cumhuriyeti'ne vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türk'tür. Bu tanım hukuki vatandaşlık esasına dayanmaktadır.

Türk Adının Farklı Kullanımları

"Türk" kelimesi tarih boyunca farklı anlam katmanları kazanmıştır:

• Belirli bir boy veya hanedanın adı.
• Göktürk Devleti'nin resmî adı.
• Türk dillerini konuşan halkların ortak adı.
• Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarını ifade eden hukuki kimlik.
• Ortak tarih, dil ve kültür bağları bulunan Türk halklarının üst kimliği.

Bu nedenle kavramın hangi anlamda kullanıldığı, tarihî dönem ve bağlama göre değişmektedir.

Türk Dünyası

Günümüzde Türk halkları Balkanlar'dan Sibirya'ya, Doğu Avrupa'dan Çin'in batısına kadar uzanan geniş bir coğrafyada yaşamaktadır. Başlıca bağımsız Türk devletleri şunlardır:

• Türkiye
• Azerbaycan
• Kazakistan
• Kırgızistan
• Özbekistan
• Türkmenistan

Bunların dışında Rusya Federasyonu, Çin, İran, Irak, Suriye, Afganistan, Moldova ve çeşitli Balkan ülkelerinde önemli Türk toplulukları bulunmaktadır.

Kültürel Özellikler

Türk toplulukları tarih boyunca farklı dinleri benimsemişlerdir. Gök Tanrı inancı, Maniheizm, Budizm, Musevilik, Hristiyanlık ve İslam bunların başlıcalarıdır. Günümüzde Türk halklarının büyük çoğunluğu Müslümandır.

Türk kültürünün ortak unsurları arasında göçebe bozkır geleneği, atlı savaş kültürü, akrabalık yapısı, sözlü edebiyat, destanlar, müzik, halıcılık ve zengin mutfak kültürü yer almaktadır. Bununla birlikte her Türk topluluğu yaşadığı coğrafyanın etkisiyle kendine özgü kültürel özellikler geliştirmiştir.

Tarih Yazımında Türk Adı

Modern tarih araştırmalarında "Türk" kavramı hem etnik hem de siyasi bir terim olarak değerlendirilmektedir. İlk dönemlerde belirli bir siyasî teşkilatı ifade eden adın zaman içinde ortak dil, kültür ve tarih bilinci etrafında genişleyerek çok sayıda topluluğu kapsayan üst kimlik hâline geldiği kabul edilmektedir.

Günümüzde tarih, dilbilim, antropoloji ve arkeoloji alanlarında yapılan araştırmalar, Türk adının gelişimini ve Türk halklarının tarihî süreç içerisindeki değişimini çok disiplinli bir yaklaşımla incelemektedir.