Asya Hun Devleti

Hunlarla İlgili Çin Kaynakları

Hun Devleti'nin tarihini aydınlatan başlıca yazılı kaynaklar Çin kökenlidir. Bunun temel nedeni, Hunlara ait çağdaş yazılı belgelerin günümüze ulaşmamış olmasıdır. Buna karşılık Çin'de erken dönemlerden itibaren gelişen resmî tarih yazıcılığı, yalnızca hanedanların siyasi faaliyetlerini değil, Çin'in çevresinde yaşayan topluluklar ile kurduğu ilişkileri de düzenli biçimde kayıt altına almıştır. Bu sayede Hunlara dair günümüze ulaşan bilgilerin önemli bir bölümü Çin kroniklerinde korunmuştur.

Çin'de tarih yazıcılığı uzun bir gelişim sürecinin ürünüdür. İlk dönem kayıtları zamanla yerini kurumsal bir saray tarihçiliğine bırakmış, her hanedan kendi dönemine ait olayları resmî tarih eserlerinde sistemli biçimde kaydetmiştir. Bu kroniklerde, Çin'in komşusu olan bozkır toplulukları da siyasi gelişmeler çerçevesinde ele alınmış, özellikle Hunlarla yürütülen ilişkiler ayrıntılı biçimde aktarılmıştır. Hunlara ilişkin en kapsamlı bilgiler, Han Hanedanlığı döneminde kaleme alınan resmî tarih eserlerinde yer almaktadır. Bu kaynaklarda Hun hükümdarlarının faaliyetleri, Çin ile yapılan savaşlar ve antlaşmalar, diplomatik temaslar, elçilik heyetleri, evlilik siyaseti ve sınır ilişkileri kronolojik bir düzen içerisinde kaydedilmiştir. Böylece Hun Devleti'nin siyasi gelişimi farklı dönemler itibarıyla takip edilebilmektedir. Han Hanedanlığı'ndan sonra hazırlanan resmî tarih eserleri de Hunlar ile Hunlardan sonra Çin'in kuzeyinde etkili olan bozkır topluluklarına ilişkin kayıtlar içermektedir. Bu nedenle Hun tarihinin farklı evreleri, birbirini tamamlayan Çin kronikleri aracılığıyla izlenebilmektedir. Çin kaynakları yalnızca siyasi olayları aktarmakla sınırlı değildir. Bu eserlerde Hunların devlet teşkilatı, hükümdarlık sistemi, toplumsal yapısı, askerî organizasyonu, ekonomik faaliyetleri, göçebe yaşam biçimi, gelenekleri ve komşu devletlerle olan ilişkileri hakkında da önemli bilgiler bulunmaktadır. Bu yönüyle söz konusu kronikler, Hun tarihinin siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel boyutlarının incelenmesinde temel başvuru kaynakları arasında yer almaktadır. Bununla birlikte, bu kayıtların Çinli tarihçiler tarafından ve Çin devletinin resmî bakış açısıyla kaleme alındığı göz önünde bulundurulmalıdır. Bu sebeple kroniklerde yer alan bilgilerin, arkeolojik buluntular, dil araştırmaları ve diğer yazılı kaynaklarla birlikte değerlendirilmesi, tarihî olayların daha sağlıklı biçimde yorumlanmasına katkı sağlamaktadır.

Erken dönem Türk tarihinin araştırılmasında Çin kronikleri vazgeçilmez bir kaynak grubunu oluşturmaktadır. Göktürk Yazıtları'ndan önce Türk topluluklarına ait günümüze ulaşmış yerli tarihî metinlerin bulunmaması, başta Hunlar olmak üzere ilk Türk devletlerinin tarihine ilişkin bilgilerin büyük ölçüde Çin kaynaklarına dayanmasına yol açmıştır. Günümüzde Hun Devleti'nin siyasi tarihi, hükümdarları, Çin ile ilişkileri, devlet teşkilatı ve Orta Asya'daki yeri hakkında ulaşılan bilgilerin önemli bir kısmı, bu kroniklerin sunduğu verilerin modern tarihçilik yöntemleriyle değerlendirilmesi sayesinde ortaya konulmaktadır.

Shih Ji (史記 / Tarih Kayıtları)

Asya Hun Devleti'nin erken dönem tarihini aydınlatan en önemli Çin kaynaklarından biri Shih Ji (史記, Tarih Kayıtları) adlı eserdir. Han Hanedanlığı devrinde kaleme alınan bu eser, yalnızca Çin tarihini değil, Çin'in komşusu olan bozkır topluluklarını da ayrıntılı biçimde ele alması nedeniyle Hun tarihi araştırmalarında temel başvuru kaynakları arasında yer alır.

Çin'de sistemli tarih yazıcılığı Han Hanedanlığı (MÖ 206-MS 220) döneminde gelişme göstermiştir. Daha önce çeşitli kronikler ve yıllıklar hazırlanmış olmakla birlikte, bunlar çoğunlukla belirli devletleri veya dönemleri konu edinmiştir. Buna karşılık Shih Ji, geniş bir zaman dilimini kapsayan ilk genel tarih eseri olması bakımından farklı bir konuma sahiptir. Eser, saray tarihçisi Ssu-ma Ch’ien (司馬遷) tarafından babası Ssu-ma T’an'ın başlattığı çalışmanın devamı olarak hazırlanmış ve yaklaşık MÖ 91 yılında tamamlanmıştır.

Hun tarihi açısından eserin en önemli bölümü, 110. bölümde yer alan Hsiung-nu Liezhuan (匈奴列傳, Hun Monografisi)'dir. Bu bölümde Hunların kökeni, siyasi teşkilatlanması, toplumsal yapısı, yaşayış tarzı, askerî sistemi ve Çin ile olan ilişkileri hakkında ayrıntılı bilgiler bulunmaktadır. Ayrıca Hunlardan önce Çin'in kuzeyinde yaşayan bozkır topluluklarına dair kayıtlar da verilerek Hunların tarih sahnesine çıkışına zemin hazırlayan gelişmeler aktarılmaktadır.

Eserde Hun siyasi tarihi Teoman (T’ou-man) Chanyu ile başlamakta, Mete (Mo-tun) Chanyu dönemindeki devletleşme süreci, fetihler, idarî düzen, veraset sistemi ve Çin ile yürütülen mücadeleler ayrıntılı şekilde anlatılmaktadır. Ardından gelen hükümdarların faaliyetleri kronolojik olarak sıralanmış ve anlatı MÖ 102 yılında hüküm süren Ch’ü-te Hou Chanyu dönemine kadar sürdürülmüştür.

Shih Ji, Hunlarla ilgili günümüze ulaşan en eski kapsamlı yazılı kayıtları içermesi bakımından Asya Hun Devleti tarihinin temel kaynaklarından biridir. Bununla birlikte eser, Han saray tarihçisi tarafından Çin merkezli bir bakış açısıyla kaleme alındığından, içerdiği bilgilerin diğer Çin kaynakları ve arkeolojik bulgularla birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir.

Han Shu (漢書 / Han Hanedanlığı Tarihi)

Han Shu (漢書), Asya Hun Devleti tarihinin başlıca Çin kaynaklarından biridir. Han Hanedanlığı döneminde Pan Ku (班固) tarafından kaleme alınan eser, Han Devleti'nin resmî tarihini anlatmakla birlikte Hunlar hakkında da ayrıntılı bilgiler içermektedir. Özellikle Shih Ji'nin bıraktığı kronolojiyi devam ettirmesi bakımından Hun tarihi araştırmalarında vazgeçilmez bir kaynak niteliği taşır.

Eserde Hunların siyasi teşkilatı, toplumsal yapısı, ekonomik hayatı, gelenek ve görenekleri ile Çin'in kuzeyindeki diğer bozkır topluluklarıyla olan ilişkileri ele alınmaktadır. Ayrıca Mete (Mo-tun) Chanyu döneminde Hun Devleti'nin güçlenmesi, devlet teşkilatının gelişmesi ve Han Hanedanlığı ile yürütülen siyasi ve askerî mücadeleler ayrıntılı biçimde kaydedilmiştir.

Han Shu'nun en önemli özelliklerinden biri, Han sarayının Hunlara yönelik siyasetini resmî belgeler ışığında yansıtmasıdır. Elçi raporları, hükümdara sunulan görüşler ve saraydaki siyasi değerlendirmeler sayesinde Han yönetiminin Hunlara karşı izlediği diplomatik ve askerî stratejiler takip edilebilmektedir. Bu yönüyle eser, yalnızca Hun tarihini değil, Han-Hun ilişkilerinin gelişimini de açıklayan temel kaynaklardan biridir.

Eserdeki kayıtlar sayesinde Hun tarihini Çiçi (Chih-chih) Chanyu ile Hu-han-yeh Chanyu dönemlerinin sonuna, yaklaşık MÖ 23 yılına kadar izlemek mümkündür. Bu nedenle Han Shu, Shih Ji'nin ardından Hun tarihinin en önemli yazılı kaynaklarından biri olarak değerlendirilmektedir.

Hou Han Shu (後漢書 / Sonraki Han Tarihi)

Hou Han Shu (後漢書), Asya Hun Devleti'nin son dönemleri ile Hunların Çin hâkimiyeti altındaki gelişmelerini takip etmeye imkân veren temel Çin kaynaklarından biridir. Eserde özellikle Doğu Han Hanedanlığı döneminde Güney Hunları hakkında ayrıntılı bilgiler yer almaktadır.

Kaynağın Hunlarla ilgili bölümlerinde, Çin'e bağlanan Güney Hunlarının iskân edildiği bölgeler, yerleşim süreçleri, nüfus yapıları ve siyasi durumları ele alınmaktadır. Özellikle 89. bölüm, Güney Hunlarına ayrılmış olup burada chanyuların iktidara gelişleri, iç siyasi gelişmeler, Çin ile yürütülen ilişkiler, idarî teşkilat, boy ve kabile yapısı ile gelenek ve görenekler hakkında bilgiler verilmektedir. Ayrıca Güney Hunlarının kuzeyde yaşamaya devam eden Hun topluluklarıyla olan münasebetleri de kaydedilmiştir.

Eserde, Çinli devlet adamları ve generaller tarafından hükümdara sunulan raporlar da yer almakta olup bunlar Han yönetiminin Hunlara yönelik siyasetinin izlenebilmesine imkân sağlamaktadır. Bununla birlikte kaynak, Hunlarla temasın bulunmadığı dönemlerde olaylara yer vermediğinden kayıtlar kesintili bir özellik göstermektedir. Bu nedenle Hou Han Shu, Hun tarihinin özellikle Güney Hunları dönemini aydınlatan önemli bir kaynak olmakla birlikte, içerdiği bilgilerin kronolojik sürekliliği sınırlıdır.

Tzu-chih T’ung-chien (資治通鑑)

Tzu-chih T’ung-chien (資治通鑑), Asya Hun Devleti araştırmalarında başvurulan önemli Çin kronolojik kaynaklarından biridir. Sung Hanedanlığı döneminde Ssu-ma Kuang (司馬光) tarafından derlenen eser, MÖ 403 ile MS 960 yılları arasındaki olayları kronolojik bir düzen içinde aktarmaktadır. Bu geniş zaman aralığı sayesinde Hunlar ile Çin arasındaki siyasi ve askerî gelişmeler kronolojik bütünlük içerisinde takip edilebilmektedir.

Toplam 294 bölümden oluşan eser, uzun yıllar süren bir çalışmanın ürünü olup çok sayıda önceki tarih kaynağından yararlanılarak hazırlanmıştır. Müellif, yalnızca olayları sıralamakla yetinmemiş; yıllıklarda kısa veya kapalı biçimde yer alan bazı kayıtları açıklayıcı yorumlarla desteklemiştir. Bu özelliği, eserin tarihî olayların gelişim sürecini takip etmeyi kolaylaştıran önemli kaynaklardan biri olarak kabul edilmesini sağlamıştır.

Hun tarihi bakımından Tzu-chih T’ung-chien, önceki Çin tarih eserlerinde yer alan bilgileri kronolojik bir bütünlük içinde bir araya getirmesi nedeniyle önem taşımaktadır. Özellikle Hun-Çin ilişkilerinin zaman içindeki gelişimini izlemek ve farklı dönemlerde meydana gelen siyasi olayları tarih sırasına göre değerlendirmek isteyen araştırmacılar için değerli bir başvuru kaynağıdır.

Chin Shu (晉書 / Chin Hanedanlığı Tarihi)

Chin Shu (晉書), Chin Hanedanlığı'nın (MS 265-420) resmî tarihini içeren temel Çin kaynaklarından biridir. Her ne kadar eserin merkezinde Chin Hanedanlığı'nın siyasi tarihi yer alsa da, Çin'in komşusu olan bozkır topluluklarına ilişkin önemli kayıtlar da ihtiva etmektedir. Bu nedenle Asya Hun Devleti'nin geç dönem tarihi ile Hunlardan sonra ortaya çıkan siyasi gelişmelerin incelenmesinde başvurulan kaynaklar arasında yer alır.

Hun tarihi açısından özellikle 97. bölümde bulunan "Dört Yabancı Kavim" başlıklı monografi önem taşımaktadır. Bu bölüm, Çin'in kuzey ve kuzeybatısındaki bozkır kavimlerine ilişkin bilgiler içerdiğinden, Hunların sonraki dönemlerine ve bozkır dünyasındaki siyasi gelişmelere ışık tutmaktadır. Bu nedenle Chin Shu, Hun tarihinin devam eden safhalarını değerlendirmede yardımcı Çin kaynaklarından biri olarak kullanılmaktadır.

Pei Shih (北史 / Kuzey Tarihi)

Pei Shih (北史), Çin'in kuzeyinde hüküm süren devletlerin tarihini ele alan önemli resmî tarih kaynaklarından biridir. Li Yen-shou (李延壽) tarafından kaleme alınan eser, MS 386-618 yılları arasındaki gelişmeleri kapsamaktadır.

Kaynakta Kuzey Wei (Tabgaç), Batı Wei, Doğu Wei, Kuzey Ch’i, Kuzey Chou ve Sui hanedanlarına dair bilgiler yer almaktadır. Bu devletlerin önemli bir bölümü bozkır kökenli siyasi geleneklerle bağlantılı olduğundan eser, Hunlardan sonraki bozkır hâkimiyetinin Çin üzerindeki etkilerini izlemeye imkân vermektedir.

Asya Hun Devleti'nin doğrudan tarihini anlatmasa da, Hun siyasi mirasının sonraki bozkır devletleri üzerindeki yansımalarını ve bu devletlerin Çin ile ilişkilerini değerlendirmek bakımından Pei Shih, tamamlayıcı Çin kaynakları arasında önemli bir yere sahiptir.

Hun Adı

Hun topluluğu, Çin kaynaklarında MÖ 318 yılından itibaren Hsiung-nu (匈奴) adıyla kaydedilmiştir. Aynı ad, farklı kültürlerin kaynaklarında değişik biçimlerde aktarılmıştır. Hint metinlerinde Huna, Roma kaynaklarında Hunni veya Chunni, Soğd belgelerinde Xun, Yunan kaynaklarında ise Houo ya da Xouw, Ermeni kaynaklarında Hunik, adları kullanılmaktadır.

Bununla birlikte Çin kroniklerinde Hsiung-nu adı ilk adlandırma değildir. Daha eski metinlerde Hunlar için Hsün-yü, Ch’üen-i, Kuei-kuo, Kuei-fang, Kuei-jung ve Yen-yun, gibi farklı adlara rastlanmaktadır. Araştırmacılar, yazılışları birbirinden farklı olan bu adların eski Çince telaffuzlarının birbirine yakın olabileceğini ve aynı topluluğu ifade etmiş olabileceklerini düşünmektedir.

Hun adının kökeni konusunda ise ortak bir görüş bulunmamaktadır. Eski Çincenin fonetik yapısı tam olarak açıklığa kavuşmadığından, Hsiung-nu adının ilk telaffuzu kesin biçimde belirlenememektedir. Peter B. Golden'in aktardığına göre Omeljan Pritsak, bu adın farklı dönemlerde Gun, Kun ve Xun biçimlerinde telaffuz edilmiş olabileceğini ileri sürmektedir.

Kelimenin anlamı hakkında da çeşitli etimolojik açıklamalar yapılmıştır. Bunlar arasında adın Türkçedeki kün (halk), Moğolcadaki küm (insanoğlu) ve Macarcadaki him (erkek) sözcükleriyle ilişkilendirilebileceğini ileri süren görüşler bulunmaktadır. Ancak bu öneriler üzerinde görüş birliği bulunmamakta, Hun adının kökeni konusundaki tartışmalar devam etmektedir.