Asya Hun Devleti

Hunlarla İlgili Çin Kaynakları

Hun Devleti'nin tarihine ilişkin günümüze ulaşan bilgilerin büyük bölümü Çin kaynaklarına dayanmaktadır. Bunun temel nedeni, Hunların kendi dönemlerinden kalma yazılı belgelerinin günümüze ulaşmamış olmasıdır. Buna karşılık Çin'de devlet yönetimiyle birlikte gelişen resmî tarih yazıcılığı, yalnızca hanedanların faaliyetlerini değil, Çin'in komşusu olan halkları ve siyasi oluşumları da düzenli biçimde kayıt altına almıştır. Bu sayede Hunlar, siyasi tarih sahnesine çıkışlarından itibaren Çin kroniklerinde izlenebilmektedir.

Çin'de tarih kaydetme geleneği oldukça eskiye uzanır. İlk yazılı belgeler, Shang (Yin) Hanedanlığı döneminde ortaya çıkan ve dinî uygulamalarda kullanılan kemik ile kaplumbağa kabukları üzerine kazınmış kısa metinlerden oluşmaktadır. Bu belgeler esas olarak kehanet amacıyla hazırlanmış olup tarih anlatısı niteliği taşımaz. Bununla birlikte, kuzeyde yaşayan göçebe topluluklara ilişkin en eski dolaylı işaretleri içermeleri bakımından önemlidir. Ancak Hun tarihinin ayrıntılarını ortaya koyabilecek kapsamdan uzaktır.

Hunlar hakkında güvenilir ve sistematik bilgiler, Çin hanedanlarının resmî tarih eserlerinde yer almaktadır. Saray tarihçileri tarafından hazırlanan bu kronikler, her hanedanın siyasi gelişmelerini kayıt altına alırken Çin'in diplomatik ilişkide bulunduğu veya mücadele ettiği yabancı topluluklara da geniş yer vermiştir. Hun hükümdarlarının faaliyetleri, Çin sınırlarında meydana gelen askerî olaylar, yapılan antlaşmalar, elçilik heyetleri, evlilik siyaseti ve ticari ilişkiler bu kayıtlar sayesinde ayrıntılı biçimde takip edilebilmektedir.

Bu kaynaklar arasında özellikle Han Hanedanlığı döneminde kaleme alınan eserler ayrı bir önem taşır. Çünkü Hun Devleti'nin yükseliş çağı, Çin ile en yoğun siyasi ve askerî temasların yaşandığı döneme denk gelmektedir. Daha sonraki hanedan tarihleri de önceki kayıtları tamamlayarak Hunların mirasını devralan bozkır toplulukları hakkında bilgi vermeye devam etmiştir. Böylece Hun tarihinin farklı evreleri birbirini izleyen kronikler aracılığıyla takip edilebilmektedir.

Çin kaynakları yalnızca savaşları ve diplomatik gelişmeleri aktarmakla sınırlı değildir. Hunların yönetim sistemi, hükümdarlık anlayışı, toplum yapısı, askerî teşkilatı, ekonomik faaliyetleri, hayvancılığa dayalı yaşam biçimi, gelenekleri ve komşu devletlerle kurdukları ilişkiler hakkında da değerli bilgiler içerir. Bu nedenle söz konusu eserler, Hun medeniyetinin yalnızca siyasi değil, sosyal ve kültürel yönlerinin de incelenmesine imkân sağlamaktadır.

Bununla birlikte bu kayıtların Çinli tarihçiler tarafından ve Çin devletinin bakış açısıyla kaleme alındığı unutulmamalıdır. Hunlar çoğu zaman Çin'in güvenliğini tehdit eden bir güç olarak tasvir edilmiş, olayların değerlendirilmesinde Çin merkezli bir anlayış benimsenmiştir. Bu sebeple kroniklerde yer alan bilgiler, arkeolojik buluntular, dil araştırmaları ve diğer yazılı kaynaklarla birlikte eleştirel yöntemlerle değerlendirilmelidir.

Türk tarih araştırmalarında Çin kronikleri vazgeçilmez bir kaynak grubunu oluşturur. Göktürk Yazıtları'ndan önce Türklerin kendi kalemlerinden çıkmış tarihî metinlerin bulunmaması, Hunlar başta olmak üzere erken dönem bozkır devletlerinin tarihinin büyük ölçüde Çin kayıtları aracılığıyla yeniden kurulmasını zorunlu kılmaktadır. Bugün Hun Devleti'nin kuruluşu, hükümdarları, Çin ile yürüttüğü mücadeleler, devlet teşkilatı ve Orta Asya'daki siyasi rolü hakkında sahip olunan bilgilerin önemli bir kısmı, bu kroniklerin sunduğu verilerin modern tarihçilik yöntemleriyle değerlendirilmesi sonucunda elde edilmiştir.

Shih Ji (史記 / Tarih Kayıtları)

Asya Hun Devleti'nin erken dönem tarihini aydınlatan en önemli Çin kaynaklarından biri Shih Ji (史記, Tarih Kayıtları) adlı eserdir. Han Hanedanlığı devrinde kaleme alınan bu eser, yalnızca Çin tarihini değil, Çin'in komşusu olan bozkır topluluklarını da ayrıntılı biçimde ele alması nedeniyle Hun tarihi araştırmalarında temel başvuru kaynakları arasında yer alır.

Çin'de sistemli tarih yazıcılığı Han Hanedanlığı (MÖ 206-MS 220) döneminde gelişme göstermiştir. Daha önce çeşitli kronikler ve yıllıklar hazırlanmış olmakla birlikte, bunlar çoğunlukla belirli devletleri veya dönemleri konu edinmiştir. Buna karşılık Shih Ji, geniş bir zaman dilimini kapsayan ilk genel tarih eseri olması bakımından farklı bir konuma sahiptir. Eser, saray tarihçisi Ssu-ma Ch’ien (司馬遷) tarafından babası Ssu-ma T’an'ın başlattığı çalışmanın devamı olarak hazırlanmış ve yaklaşık MÖ 91 yılında tamamlanmıştır.

Hun tarihi açısından eserin en önemli bölümü, 110. bölümde yer alan Hsiung-nu Liezhuan (匈奴列傳, Hun Monografisi)'dir. Bu bölümde Hunların kökeni, siyasi teşkilatlanması, toplumsal yapısı, yaşayış tarzı, askerî sistemi ve Çin ile olan ilişkileri hakkında ayrıntılı bilgiler bulunmaktadır. Ayrıca Hunlardan önce Çin'in kuzeyinde yaşayan bozkır topluluklarına dair kayıtlar da verilerek Hunların tarih sahnesine çıkışına zemin hazırlayan gelişmeler aktarılmaktadır.

Eserde Hun siyasi tarihi Teoman (T’ou-man) Chanyu ile başlamakta, Mete (Mo-tun) Chanyu dönemindeki devletleşme süreci, fetihler, idarî düzen, veraset sistemi ve Çin ile yürütülen mücadeleler ayrıntılı şekilde anlatılmaktadır. Ardından gelen hükümdarların faaliyetleri kronolojik olarak sıralanmış ve anlatı MÖ 102 yılında hüküm süren Ch’ü-te Hou Chanyu dönemine kadar sürdürülmüştür.

Shih Ji, Hunlarla ilgili günümüze ulaşan en eski kapsamlı yazılı kayıtları içermesi bakımından Asya Hun Devleti tarihinin temel kaynaklarından biridir. Bununla birlikte eser, Han saray tarihçisi tarafından Çin merkezli bir bakış açısıyla kaleme alındığından, içerdiği bilgilerin diğer Çin kaynakları ve arkeolojik bulgularla birlikte değerlendirilmesi gerekmektedir.

Han Shu (漢書 / Han Hanedanlığı Tarihi)

Han Shu (漢書), Asya Hun Devleti tarihinin başlıca Çin kaynaklarından biridir. Han Hanedanlığı döneminde Pan Ku (班固) tarafından kaleme alınan eser, Han Devleti'nin resmî tarihini anlatmakla birlikte Hunlar hakkında da ayrıntılı bilgiler içermektedir. Özellikle Shih Ji'nin bıraktığı kronolojiyi devam ettirmesi bakımından Hun tarihi araştırmalarında vazgeçilmez bir kaynak niteliği taşır.

Eserde Hunların siyasi teşkilatı, toplumsal yapısı, ekonomik hayatı, gelenek ve görenekleri ile Çin'in kuzeyindeki diğer bozkır topluluklarıyla olan ilişkileri ele alınmaktadır. Ayrıca Mete (Mo-tun) Chanyu döneminde Hun Devleti'nin güçlenmesi, devlet teşkilatının gelişmesi ve Han Hanedanlığı ile yürütülen siyasi ve askerî mücadeleler ayrıntılı biçimde kaydedilmiştir.

Han Shu'nun en önemli özelliklerinden biri, Han sarayının Hunlara yönelik siyasetini resmî belgeler ışığında yansıtmasıdır. Elçi raporları, hükümdara sunulan görüşler ve saraydaki siyasi değerlendirmeler sayesinde Han yönetiminin Hunlara karşı izlediği diplomatik ve askerî stratejiler takip edilebilmektedir. Bu yönüyle eser, yalnızca Hun tarihini değil, Han-Hun ilişkilerinin gelişimini de açıklayan temel kaynaklardan biridir.

Eserdeki kayıtlar sayesinde Hun tarihini Çiçi (Chih-chih) Chanyu ile Hu-han-yeh Chanyu dönemlerinin sonuna, yaklaşık MÖ 23 yılına kadar izlemek mümkündür. Bu nedenle Han Shu, Shih Ji'nin ardından Hun tarihinin en önemli yazılı kaynaklarından biri olarak değerlendirilmektedir.

Hou Han Shu (後漢書 / Sonraki Han Tarihi)

Hou Han Shu (後漢書), Asya Hun Devleti'nin son dönemleri ile Hunların Çin hâkimiyeti altındaki gelişmelerini takip etmeye imkân veren temel Çin kaynaklarından biridir. Eserde özellikle Doğu Han Hanedanlığı döneminde Güney Hunları hakkında ayrıntılı bilgiler yer almaktadır.

Kaynağın Hunlarla ilgili bölümlerinde, Çin'e bağlanan Güney Hunlarının iskân edildiği bölgeler, yerleşim süreçleri, nüfus yapıları ve siyasi durumları ele alınmaktadır. Özellikle 89. bölüm, Güney Hunlarına ayrılmış olup burada chanyuların iktidara gelişleri, iç siyasi gelişmeler, Çin ile yürütülen ilişkiler, idarî teşkilat, boy ve kabile yapısı ile gelenek ve görenekler hakkında bilgiler verilmektedir. Ayrıca Güney Hunlarının kuzeyde yaşamaya devam eden Hun topluluklarıyla olan münasebetleri de kaydedilmiştir.

Eserde, Çinli devlet adamları ve generaller tarafından hükümdara sunulan raporlar da yer almakta olup bunlar Han yönetiminin Hunlara yönelik siyasetinin izlenebilmesine imkân sağlamaktadır. Bununla birlikte kaynak, Hunlarla temasın bulunmadığı dönemlerde olaylara yer vermediğinden kayıtlar kesintili bir özellik göstermektedir. Bu nedenle Hou Han Shu, Hun tarihinin özellikle Güney Hunları dönemini aydınlatan önemli bir kaynak olmakla birlikte, içerdiği bilgilerin kronolojik sürekliliği sınırlıdır.

Tzu-chih T’ung-chien (資治通鑑)

Tzu-chih T’ung-chien (資治通鑑), Asya Hun Devleti araştırmalarında başvurulan önemli Çin kronolojik kaynaklarından biridir. Sung Hanedanlığı döneminde Ssu-ma Kuang (司馬光) tarafından derlenen eser, MÖ 403 ile MS 960 yılları arasındaki olayları kronolojik bir düzen içinde aktarmaktadır. Bu geniş zaman aralığı sayesinde Hunlar ile Çin arasındaki siyasi ve askerî gelişmeler kronolojik bütünlük içerisinde takip edilebilmektedir.

Toplam 294 bölümden oluşan eser, uzun yıllar süren bir çalışmanın ürünü olup çok sayıda önceki tarih kaynağından yararlanılarak hazırlanmıştır. Müellif, yalnızca olayları sıralamakla yetinmemiş; yıllıklarda kısa veya kapalı biçimde yer alan bazı kayıtları açıklayıcı yorumlarla desteklemiştir. Bu özelliği, eserin tarihî olayların gelişim sürecini takip etmeyi kolaylaştıran önemli kaynaklardan biri olarak kabul edilmesini sağlamıştır.

Hun tarihi bakımından Tzu-chih T’ung-chien, önceki Çin tarih eserlerinde yer alan bilgileri kronolojik bir bütünlük içinde bir araya getirmesi nedeniyle önem taşımaktadır. Özellikle Hun-Çin ilişkilerinin zaman içindeki gelişimini izlemek ve farklı dönemlerde meydana gelen siyasi olayları tarih sırasına göre değerlendirmek isteyen araştırmacılar için değerli bir başvuru kaynağıdır.

Chin Shu (晉書 / Chin Hanedanlığı Tarihi)

Chin Shu (晉書), Chin Hanedanlığı'nın (MS 265-420) resmî tarihini içeren temel Çin kaynaklarından biridir. Her ne kadar eserin merkezinde Chin Hanedanlığı'nın siyasi tarihi yer alsa da, Çin'in komşusu olan bozkır topluluklarına ilişkin önemli kayıtlar da ihtiva etmektedir. Bu nedenle Asya Hun Devleti'nin geç dönem tarihi ile Hunlardan sonra ortaya çıkan siyasi gelişmelerin incelenmesinde başvurulan kaynaklar arasında yer alır.

Hun tarihi açısından özellikle 97. bölümde bulunan "Dört Yabancı Kavim" başlıklı monografi önem taşımaktadır. Bu bölüm, Çin'in kuzey ve kuzeybatısındaki bozkır kavimlerine ilişkin bilgiler içerdiğinden, Hunların sonraki dönemlerine ve bozkır dünyasındaki siyasi gelişmelere ışık tutmaktadır. Bu nedenle Chin Shu, Hun tarihinin devam eden safhalarını değerlendirmede yardımcı Çin kaynaklarından biri olarak kullanılmaktadır.

Pei Shih (北史 / Kuzey Tarihi)

Pei Shih (北史), Çin'in kuzeyinde hüküm süren devletlerin tarihini ele alan önemli resmî tarih kaynaklarından biridir. Li Yen-shou (李延壽) tarafından kaleme alınan eser, MS 386-618 yılları arasındaki gelişmeleri kapsamaktadır.

Kaynakta Kuzey Wei (Tabgaç), Batı Wei, Doğu Wei, Kuzey Ch’i, Kuzey Chou ve Sui hanedanlarına dair bilgiler yer almaktadır. Bu devletlerin önemli bir bölümü bozkır kökenli siyasi geleneklerle bağlantılı olduğundan eser, Hunlardan sonraki bozkır hâkimiyetinin Çin üzerindeki etkilerini izlemeye imkân vermektedir.

Asya Hun Devleti'nin doğrudan tarihini anlatmasa da, Hun siyasi mirasının sonraki bozkır devletleri üzerindeki yansımalarını ve bu devletlerin Çin ile ilişkilerini değerlendirmek bakımından Pei Shih, tamamlayıcı Çin kaynakları arasında önemli bir yere sahiptir.