Turfan Havzası
Daha fazla eylem
Turfan Havzası, Çin'in kuzeybatısında yer alan Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde, Tanrı Dağları'nın güney eteklerinde uzanan geniş bir tektonik çöküntü alanıdır. Merkezini Turfan vahasının oluşturduğu havza, Urumçi'nin yaklaşık 150 kilometre güneydoğusunda bulunmaktadır. Havzanın en alçak noktasını oluşturan Ayding Gölü, deniz seviyesinin yaklaşık 154 metre altında yer almakta olup bölgeyi dünyanın en düşük rakımlı kara çöküntülerinden biri hâline getirmektedir. Son derece kurak bir iklime sahip olan Turfan Havzası, yaz aylarında görülen aşırı sıcaklıklar nedeniyle Çin'in en sıcak bölgeleri arasında kabul edilir. Buna karşılık, Tanrı Dağları'ndan gelen suların beslediği vahalar sayesinde tarih boyunca tarımın, ticaretin ve yerleşik yaşamın gelişmesine elverişli bir çevre sunmuş, bu özelliğiyle İpek Yolu üzerindeki en önemli merkezlerden biri olmuştur.
Coğrafya ve Jeolojik Yapı
Turfan Havzası, Tanrı Dağları'nın doğu kesiminde yer alan, tektonik hareketler sonucu oluşmuş faylarla çevrili kapalı bir çöküntü havzasıdır. Yaklaşık 50.000 km² yüzölçümüne sahip olan havza; batıda Tanrı Dağları'nın merkezî kesimleri, kuzeybatıda Bogda ve Haerlike dağları, güneyde ise Cueluotage (Jueluotage) Dağları ile çevrilidir. Havzanın kuzeyinde Cungarya Havzası, güneyinde ise Tarım Havzası bulunmaktadır. Bazı coğrafyacılar Turfan ve Hami çöküntülerini birlikte değerlendirerek bu geniş coğrafi alanı Turfan–Hami Havzası olarak adlandırmaktadır.
Jeolojik araştırmalar, Turfan Havzası'nın Geç Permiyen Dönemi'nde kıtasal levhalar arasındaki doğrultu atımlı faylanmalar sonucunda oluştuğunu göstermektedir. Senozoik Dönem'de Hint Levhası'nın Avrasya Levhası ile çarpışması sırasında havza yeniden şekillenmiş ve bu tektonik süreç günümüzde havzanın ortasında doğu-batı doğrultusunda uzanan Alev Dağları (Flaming Mountains) silsilesini meydana getirmiştir. Yaklaşık 98 kilometre uzunluğundaki bu dağlar, kızıl renkli kayaçları ve çöl ikliminin etkisiyle oluşan aşınma şekilleriyle bölgenin en dikkat çekici jeomorfolojik unsurlarından biridir.
Havzanın merkezinde yer alan Ayding Gölü, deniz seviyesinden yaklaşık 154 metre aşağıda bulunur ve Çin'in en alçak noktasıdır. Aynı zamanda dünyanın deniz seviyesinin altındaki en düşük kara çöküntüleri arasında yer almaktadır. Bölgenin güneybatısında ise Şihongtan uranyum yatağı gibi önemli maden sahaları bulunmakta olup, bu durum Turfan Havzası'nın ekonomik jeolojisi açısından da önem taşıdığını göstermektedir.
Tarih
Turfan Havzası, elverişli vahaları ve İpek Yolu üzerindeki stratejik konumu sayesinde tarih öncesi dönemlerden itibaren kesintisiz yerleşime sahne olmuştur. Bölgenin en önemli tarihî merkezlerinden biri olan Gaochang (Karahoça), MÖ I. yüzyılda kurulmuş ve Doğu ile Batı arasındaki ticaret yollarının başlıca duraklarından biri hâline gelmiştir. Yüzyıllar boyunca farklı devletlerin hâkimiyetine giren şehir, XIV. yüzyılda meydana gelen savaşlar sırasında büyük ölçüde tahrip olmuş ve zamanla terk edilmiştir.
Turfan'ın doğusunda, Alev Dağları'nın (Flaming Mountains) Mutou Vadisi'nde yer alan Bezeklik Bin Buda Mağaraları, Tang Hanedanı döneminden başlayarak Yuan Hanedanı devrine kadar kayalara oyularak oluşturulmuştur. Budist ibadet ve sanat merkezleri olarak kullanılan mağaralar, günümüze ulaşan duvar resimleri sayesinde Orta Asya'nın dinî ve kültürel tarihi açısından büyük önem taşımaktadır.
Gaochang yakınlarında bulunan Astana-Karahoça mezarlıkları ise Batı Jin Hanedanı'ndan Tang Hanedanı'nın ortalarına kadar uzanan dönemde bölgenin yöneticileri, devlet görevlileri ve ileri gelenlerinin defnedildiği mezarlık alanlarıdır. Kurak çöl iklimi sayesinde burada bulunan el yazmaları, tekstil ürünleri, günlük kullanım eşyaları ve organik kalıntılar olağanüstü derecede iyi korunmuş olup, Turfan Havzası'nın sosyal, ekonomik ve kültürel tarihine ışık tutan en önemli arkeolojik buluntular arasında yer almaktadır.
İklim
Turfan Havzası, şiddetli karasal çöl ikliminin hüküm sürdüğü bölgelerden biridir. Yıllık yağış miktarı son derece düşük olmasına karşılık buharlaşma oranı oldukça yüksektir. Yıllık ortalama yağış yaklaşık 16 mm iken, yıllık buharlaşma 3.000 mm'ye kadar ulaşabilmektedir. Yağışların yıl içine düzensiz dağılması ve uzun kurak dönemler, bölgenin doğal çevresini belirleyen temel unsurlardır.
Yaz aylarında sıcaklıklar sıklıkla 40 °C'nin üzerine çıkmakta, kış aylarında ise don olayları görülebilmektedir. Bu belirgin sıcaklık farkları ve aşırı kuraklık nedeniyle Turfan Havzası, Çin'in en sıcak ve en kurak bölgeleri arasında kabul edilir. Buna rağmen Tanrı Dağları'ndan gelen yer altı ve yüzey sularının geleneksel karez sulama sistemiyle vahalara ulaştırılması, bölgede tarımın ve sürekli yerleşimin tarih boyunca devam etmesini sağlamıştır.
Bitki Örtüsü ve Tarım
Turfan Havzası'nın doğal bitki örtüsü, aşırı kurak iklim nedeniyle oldukça sınırlıdır. Ayding Gölü ve diğer su kaynaklarının çevresinde sazlıklar, ılgınlar (tamarisk), saksaul ağaçları ile kuraklığa dayanıklı çeşitli çalı ve otsu bitkiler yetişirken, su kaynaklarından uzak alanların büyük bölümü çıplak çöl görünümündedir. Bu nedenle tarımsal faaliyetler yalnızca vahalar çevresinde yoğunlaşmıştır.
Bölgede tarım, Tanrı Dağları'ndan gelen kar ve buz erimeleriyle beslenen suların kullanıldığı geleneksel karez sulama sistemi sayesinde mümkün olmuştur. Yer altı galerileri, kuyular, açık kanallar ve küçük su depolarından oluşan bu sistem, suyu doğal eğimden yararlanarak buharlaşmayı en aza indirecek şekilde tarım alanlarına ulaştırmaktadır. Kökeni Han Hanedanı dönemine kadar uzanan karez sistemi, yüzyıllar boyunca Turfan vahalarının gelişmesini sağlamış ve Çin'in en önemli tarihî sulama sistemlerinden biri olarak kabul edilmiştir. Ancak son yıllarda yer altı sularının sondaj kuyularıyla yoğun biçimde kullanılmaya başlanması, su seviyesinin düşmesine yol açmış ve birçok karez hattının işlevini yitirmesine neden olmuştur.
Turfan Havzası, özellikle meyveciliğiyle tanınmaktadır. Yaz aylarındaki yüksek sıcaklıklar, düşük nem oranı ve uzun güneşlenme süresi meyvelerde şeker oranının yükselmesini sağladığından, bölge kaliteli yaş ve kurutulmuş meyve üretimiyle öne çıkmaktadır. Üzüm başta olmak üzere dut, şeftali, kayısı, elma, nar, armut, incir ve ceviz yaygın olarak yetiştirilmektedir. Bunların yanı sıra karpuz, kavun ve uzun lifli pamuk da havzanın önemli tarım ürünleri arasındadır. Özellikle çekirdeksiz üzüm üretiminde Turfan, Çin'in en önemli üretim merkezlerinden biri olarak kabul edilmektedir.