II. Göktürk Kağanlığı

Göktürk Kağanlığı’nın Yıkılışı ve Çin Hâkimiyetinin Başlaması Doğu Göktürk Devleti, İl Kağan döneminde iç karışıklıklar, boy isyanları ve 627 yılında ortaya çıkan kıtlık nedeniyle hızla zayıfladı. T’u-li Kağan’ın ağır vergi uygulamaları, Töles ve Moğol kökenli boyların merkezî yönetime karşı ayaklanmasına yol açtı. Sir Tarduşların güç kazanması ve bazı boyların Tang Hanedanı ile ilişki kurması, devletin siyasi bütünlüğünü daha da sarstı. Tang İmparatoru T’ai-tsung, Göktürk ülkesindeki bu durumdan yararlanarak Li Ching ve Li Chi kumandasındaki orduları kuzeye gönderdi. 630 yılında ağır bir yenilgiye uğrayan İl Kağan, önce Demir Dağı’na çekildi, ardından Tang yönetimine bağlanacağını bildirdi. Buna rağmen Çin kuvvetlerinin ani saldırısı sonucunda Göktürk ordusu dağıldı; İl Kağan’ın oğlu esir düştü ve çok sayıda boy beyi teslim oldu. Kaçmayı başaran İl Kağan daha sonra yakalanarak Ch’ang-an’a götürüldü. İdam edilmeyen İl Kağan, hayatının kalan kısmını Çin’de geçirdi ve 634 yılında öldü. Onun esir düşmesiyle Doğu Göktürk Devleti sona erdi ve Göktürklerin önemli bir bölümü Tang hâkimiyeti altına girdi. T'u-li Kağan (Shen-po-pi), Shih-pi Kağan'ın oğluydu ve İl Kağan'ın yeğeniydi. Henüz genç yaşta devletin doğu kanadının idaresiyle görevlendirilmiş, çok sayıda Moğol boyunun yönetimini üstlenmişti. Ancak uyguladığı ağır vergi politikası nedeniyle yönetimi altındaki boyların desteğini kaybetti. Başta Sir Tarduşlar olmak üzere birçok topluluk ayaklanırken, bazı Moğol boyları da Tang Hanedanı'nın hâkimiyetini kabul etti. İl Kağan tarafından isyanları bastırmakla görevlendirilen T'u-li başarılı olamadı. Ağır bir yenilgiye uğramasının ardından cezalandırıldı ve bir süre hapsedildi. Serbest bırakıldıktan sonra amcasıyla ilişkileri tamamen bozuldu. Devlet içindeki mücadelelerin şiddetlenmesi üzerine 629 yılında Tang İmparatoru T'ai-tsung'a elçi göndererek Çin'e sığınmak istedi. Tang sarayında törenle karşılanan T'u-li Kağan'a askerî ve idarî unvanlar verildi. Beraberindeki Göktürk toplulukları Çin'in kuzeyindeki çeşitli bölgelere yerleştirilirken, kabile reisleri merkezden uzak bölgelere gönderildi. Tang yönetimi, T'u-li'yi yeniden kağan ilan etmeyerek Göktürklerin eski siyasi gücünü yeniden kazanmasını önlemeyi amaçladı. T'u-li Kağan, 631 yılında Çin topraklarında öldü ve yerine oğlu Ho-lo-hu getirildi. == Göktürklerin Dağılması

==

Doğu Göktürk Devleti'nin yıkılışı sırasında ülkede siyasi ve ekonomik düzen büyük ölçüde çökmüştü. 627 yılında yaşanan ağır kıtlık, Töles boylarının ayaklanmaları ve devlet yönetimindeki otorite kaybı halkın yaşamını olumsuz etkiledi. Ayrıca Soğd kökenli bazı devlet adamlarının geleneksel Göktürk idare anlayışında yaptıkları değişiklikler de merkezî yönetime duyulan güveni zayıflattı. 630 yılında İl Kağan'ın Tang kuvvetlerine esir düşmesiyle Göktürkler ortak bir siyasi otoriteden mahrum kaldı. Bunun ardından halk farklı bölgelere dağıldı. Bir kısmı Ötüken'de güç kazanan Sir Tarduşların hâkimiyetini kabul etti. Başka bir grup Tanrı Dağları'nın güneyindeki Hami, Kuça, Aksu, Karaşar ve Kaşgar gibi Türkistan şehirlerine yerleşerek bölgedeki Türk nüfusunun artmasına katkıda bulundu. Göktürklerin en büyük kitlesi ise Tang İmparatorluğu'na sığındı. Çin kaynaklarına göre yaklaşık yüz bin kişiden oluşan bu topluluğun Çin sınırlarına yerleşmesi, Tang yönetiminde önemli güvenlik tartışmalarına yol açtı. Göktürklerin nasıl idare edileceği ve gelecekte yeniden güçlenmelerinin nasıl önleneceği, Çin sarayının öncelikli meselelerinden biri hâline geldi.