Tarım Havzası

Tarım Havzası, Çin'in kuzeybatısındaki Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin güneyinde yer alan ve yaklaşık 888.000 km²yüzölçümüne sahip kapalı bir havzadır. Kuzeybatı Çin'in en büyük havzası olan bölge, kuzeyde Tanrı Dağları (Tien Şan), güneyde Kunlun Dağları ve Tibet Platosu, batıda Pamir Dağları, doğuda ise Altın Tağ (Altyn Tagh) silsilesiyle çevrilidir. Havzanın büyük bölümünü dünyanın en geniş kum çöllerinden biri olan Taklamakan Çölü kaplamaktadır.

Tarım Havzası terimi zaman zaman Sincan'ın güney kesimini ifade etmek için de kullanılmaktadır. Bu bölge, kuzeyde yer alan Cungarya (Beijiang) havzasından ayırt edilmek amacıyla Güney Sincan (Nanjiang) olarak adlandırılır. Tarihî kaynaklarda bölge için Uygurca Altışehir adı da kullanılmıştır. Kaşgar, Yarkend, Hotan, Aksu, Kuça ve Uçturfan çevresindeki başlıca vaha şehirlerine atıf yapan bu ad, uzun süre bölgenin en yaygın coğrafi tanımlamalarından biri olmuştur. Batılı kaynaklarda ise zaman zaman Küçük Buhara (Little Bukhara) adıyla da anılmıştır.

Tarım Havzası, tarih boyunca Doğu Asya ile Orta Asya arasındaki ulaşım ve ticaretin merkezinde yer almıştır. Taklamakan Çölü'nün kuzey ve güney kenarlarını takip eden İpek Yolu güzergâhları, Çin'i Batı Türkistan, İran ve Akdeniz dünyasına bağlamış; böylece bölge, ticaret mallarının yanı sıra dinlerin, dillerin, teknolojilerin ve kültürel unsurların da yayıldığı başlıca geçiş sahalarından biri hâline gelmiştir.

Günümüzde Tarım Havzası, tarihî öneminin yanı sıra Çin'in yenilenebilir enerji yatırımlarının yoğunlaştığı bölgelerden biridir. Özellikle Taklamakan Çölü'nün geniş ve güneşlenme süresi yüksek alanlarında büyük ölçekli güneş ve rüzgâr enerjisi santralleri kurulmakta; üretilen elektrik, havza çevresinde oluşturulan yüksek gerilim iletim ağı aracılığıyla Çin'in diğer bölgelerine aktarılmaktadır.

Sincan İçindeki Yeri

Tarım Havzası, günümüzde Çin Halk Cumhuriyeti'ne bağlı Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin güney yarısını oluşturmaktadır. Tarih boyunca Sincan, coğrafi, tarihî ve etnik bakımdan birbirinden belirgin şekilde ayrılan iki ana bölgeden meydana gelmiştir. Bunlardan kuzeyde yer alan Cungarya (Dzungaria veya Beijiang) geniş bozkır ve yaylalardan oluşurken, güneydeki Tarım Havzası (Altışehir veya Nanjiang) ise Taklamakan Çölü'nü çevreleyen vaha şehirleriyle karakterize edilmektedir.

Bu iki bölge uzun süre birbirinden bağımsız idarî yapılar olarak yönetilmiştir. 1759 yılında Qing Hanedanı'nın bölgeyi ele geçirdiği sırada Cungarya'da ağırlıklı olarak göçebe Moğol kökenli Cungarlar yaşarken, Tarım Havzası'nda Kaşgar, Yarkend, Hotan, Aksu, Kuça ve diğer vahalarda yerleşik hayat süren Türkçe konuşan Müslüman Uygurlar çoğunluğu oluşturuyordu. Coğrafi yapı, ekonomik faaliyetler ve nüfus özellikleri bakımından birbirinden farklı olan bu iki bölge, Qing yönetimi döneminde de ayrı idarî birimler hâlinde idare edildi.

1884 yılında Qing Hanedanı'nın Sincan Eyaletini kurmasıyla Cungarya ve Tarım Havzası tek bir idarî yapı altında birleştirildi. Buna rağmen tarihî ve coğrafi literatürde Tarım Havzası, Sincan'ın güney kesimini; Cungarya ise kuzey kesimini ifade eden iki temel bölge adı olarak kullanılmaya devam etmektedir.

Konumu ve Yerleşim Coğrafyası

Tarım Havzası yaklaşık 1.800 km boyunca doğu-batı doğrultusunda uzanır ve merkezinde Taklamakan Çölü yer alır. Yerleşim alanları, çölün kendisinde değil, Tanrı, Kunlun ve Pamir dağlarından inen akarsuların oluşturduğu vahalar boyunca gelişmiştir. Bu nedenle tarih boyunca şehirler, çölü çevreleyen doğal bir kuşak meydana getirmiş ve İpek Yolu'nun iki ana güzergâhı da bu vahalar üzerinden ilerlemiştir.

Kuzey Güzergâhı

Taklamakan Çölü'nün kuzey kenarını izleyen güzergâh, tarihî kaynaklarda Tanrı Dağları Güney Yolu (Tien Shan Nan Lu) olarak anılmaktadır. Tanrı Dağları'nın eteklerini takip eden bu yol, günümüzde de kara yolu ve demir yolu ulaşımının büyük ölçüde izlediği hattı oluşturmaktadır. Güzergâh batıdan doğuya doğru Kaşgar, Baçu (Maralbaşı), Uçturfan, Aksu, Kuça, Luntai, Korla, Karaşehir (Karashar), Turfan ve Hami üzerinden ilerleyerek Gansu Koridoru'na ulaşmaktadır.

Bu şehirler arasında özellikle Kaşgar, Kuça, Korla ve Turfan, farklı dönemlerde Tarım Havzası'nın en önemli ticaret, kültür ve idarî merkezleri olarak öne çıkmıştır. Kaşgar, Pamir geçitleri ve Fergana yönünden gelen yolların birleştiği başlıca kavşak noktası olurken, Kuça Budist kültürünün önemli merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Korla, Bosten Gölü çevresindeki yerleşimlerin merkezi olarak gelişmiş; Turfan ise doğu-batı ticaret yollarının birleştiği stratejik bir vaha şehri olmuştur.

Kuzey güzergâhı, Tanrı Dağları'ndan beslenen akarsular sayesinde diğer kesimlere göre daha elverişli doğal şartlara sahip olduğundan tarih boyunca Tarım Havzası'nın en işlek ticaret yollarından biri olmuştur. Buradan geçen kervanlar batıda Kaşgar'da toplanarak Pamir ve Fergana üzerinden Batı Türkistan'a, doğuda ise Dunhuang ve Hexi Koridoru aracılığıyla Çin'in iç bölgelerine ulaşmıştır.

Merkez Kesim

Tarım Havzası'nın merkezini, dünyanın en büyük kum çöllerinden biri olan Taklamakan Çölü kaplamaktadır. Son derece kurak iklim şartları nedeniyle çölün iç kesimlerinde kalıcı yerleşimler gelişmemiş, nüfus daima çevredeki vahalarda yoğunlaşmıştır. Bu nedenle tarih boyunca ulaşım ve ticaret yolları çölü doğrudan aşmak yerine kuzey ve güney kenarlarını takip etmiştir.

Havzanın başlıca akarsuları olan Yarkend, Kaşgar ve Aksu nehirleri birleşerek Tarım Nehrini oluşturur. Tarım Nehri, havzanın kuzey kesimi boyunca doğuya doğru akarak tarih boyunca bölgedeki vahaların başlıca su kaynağını meydana getirmiştir. Eski dönemlerde nehir, Loulan yakınlarından geçerek Lop Nur Gölü'ne ulaşırken, IV. yüzyıl dolaylarında yatağını değiştirerek Korla yakınlarından güneydoğuya yönelmiştir. Bu değişiklik sonucunda Loulan su kaynaklarını kaybetmiş ve zamanla tamamen terk edilmiştir.

Tarım Nehri'nin ulaştığı Lop Nur Gölü kapalı bir havza içinde yer almakta olup tarih boyunca su seviyesine bağlı olarak konumu ve büyüklüğü değişiklik göstermiştir. Günümüzde ise göl büyük ölçüde kurumuştur.

Havzanın doğu ucunda bulunan Yümen Geçidi (Yeşim Kapısı), Çin kaynaklarında uzun süre Batı Bölgeleri'ne açılan kapı olarak kabul edilmiştir. Bu geçidin doğusunda yer alan Dunhuang, Budist mağara tapınakları, zengin el yazması koleksiyonları ve İpek Yolu üzerindeki stratejik konumuyla öne çıkarken, daha doğuda Hexi Koridoru Çin'in iç bölgelerine ulaşan ana güzergâhı oluşturmuştur. Bu nedenle Tarım Havzası'nın doğu kesimi, yüzyıllar boyunca Çin ile Orta Asya arasındaki ulaşım ve kültürel etkileşimin en önemli geçiş noktalarından biri olmuştur.

Güney Güzergâhı

Tarım Havzası'nın güney kenarını takip eden İpek Yolu güzergâhı, Kunlun Dağları'nın eteklerinde oluşan vahalar boyunca uzanmaktaydı. Bu yol üzerindeki yerleşimler, dağlardan inen akarsular sayesinde gelişmiş ve Çin ile Orta Asya arasındaki ticaretin önemli durakları hâline gelmiştir.

Güzergâh batıdan doğuya doğru Kaşgar, Yengihisar, Yarkend, Karğalık (Yarkent/Yecheng), Karakâş, Hotan, Keriya, Niya (Minfeng), Çerçen (Qiemo) ve Çarkılık (Ruoqiang) şehirlerinden geçmektedir. Bunlardan Yarkend, uzun süre bölgenin en büyük ticaret merkezlerinden biri olmuş; Hotan ise özellikle yeşim taşı (nefrit) yataklarıyla Çin tarihinde büyük ün kazanmıştır. Karğalık, Hindistan'a ulaşan dağ geçitleri üzerindeki konumu sayesinde önemli bir kavşak noktası işlevi görmüştür. Yengihisar ise tarih boyunca demir işçiliği ve özellikle bıçak yapımcılığıyla tanınmıştır.

Hotan'ın doğusundan itibaren yerleşimler seyrekleşmekte ve çöl koşulları giderek ağırlaşmaktadır. Buna rağmen Keriya, Niya, Çerçen ve Çarkılık gibi vahalar, İpek Yolu kervanlarının konaklama ve ikmal merkezleri olarak önemlerini uzun süre korumuştur.

Günümüzde bu güzergâhın doğu kesimi Tibet yönüne uzanan kara yollarıyla bağlantılıdır. Tarihî dönemde ise Tarım Havzası'nın güney yolunu izleyen kervanlar, Kumtağ Çölü'nü aşarak Yang Geçidi (Yangguan) üzerinden Dunhuang'a ulaşıyor ve buradan Hexi Koridoru aracılığıyla Çin'in iç bölgelerine devam ediyordu. Böylece Tarım Havzası'nın kuzey ve güney güzergâhları, doğuda Dunhuang'da birleşerek İpek Yolu'nun ana hattını oluşturuyordu.

Ulaşım

Tarım Havzası'nda yerleşimlerin büyük bölümü Taklamakan Çölü'nü çevreleyen vahalarda toplandığından, tarih boyunca ulaşım da çölün kuzey ve güney kenarlarını takip eden güzergâhlar üzerinden sağlanmıştır. Bu yollar, İpek Yolu'nun kuzey ve güney kollarını meydana getirmiş ve Çin ile Orta Asya arasındaki ticaretin temel ulaşım ağını oluşturmuştur.

Demiryolları

Günümüzde Tarım Havzası'nın çevresi büyük ölçüde demiryolu ağıyla kuşatılmıştır. Turfan yakınlarında Lanxin Demiryolu'ndan ayrılan Güney Sincan Demiryolu, havzanın kuzey kenarını izleyerek Kaşgar'a ulaşmaktadır. Buradan güneye yönelen hat Hotan'a kadar uzanmaktadır. Havzanın güney ve doğu kesimlerini dolaşan Hotan-Ruoqiang Demiryolu ile Golmud-Korla Demiryolu'nun tamamlanması sonucunda Taklamakan Çölü'nü çevreleyen kesintisiz bir demiryolu halkası oluşturulmuştur. Bu hatlar, Tarım Havzası'nın ekonomik gelişimi ve Çin'in batı bölgeleriyle ulaşım bağlantıları açısından önemli bir rol oynamaktadır.

Karayolları

Tarım Havzası'nda modern karayolları da tarihî İpek Yolu güzergâhlarını büyük ölçüde takip etmektedir. Kuzey yolu Tanrı Dağları'nın eteklerinden geçerek Turfan, Korla, Kuça, Aksu ve Kaşgar şehirlerini birbirine bağlarken, güney yolu Kaşgar'dan başlayıp Yarkend, Hotan, Keriya, Çerçen ve Çarkılık üzerinden doğuya uzanmaktadır. Ayrıca Taklamakan Çölü'nü kuzey-güney doğrultusunda geçen birkaç kara yolu inşa edilmiş olup bunların en önemlisi, çölün merkezini aşan Tarım Çöl Otoyoludur. Bu yol, Taklamakan'ı doğrudan geçen ilk modern ulaşım hattı olması bakımından mühendislik açısından önemli bir proje kabul edilmektedir.

Akarsular

Tarım Havzası'nın akarsu sistemi büyük ölçüde Tanrı Dağları ve Kunlun Dağları'ndan beslenmektedir. Tanrı Dağları'ndan doğan Aksu Nehri, Tarım Nehri'nin en büyük kolunu oluştururken; Kunlun Dağları'ndan inen Yarkend, Hotan, Karakaş ve diğer akarsular çeşitli vahaları beslemektedir. Bu nehirlerin çoğu çöl içerisinde sularını kaybettiğinden yalnızca bazıları Tarım Nehri'ne ulaşabilmektedir. Geçmişte akarsu debilerinin daha yüksek olması, bugün çöl altında kalan eski yerleşimlerin varlığıyla da anlaşılmaktadır.

Tarihî Ulaşım Güzergâhları

İlk dönemlerde kervan yolları ağırlıklı olarak Tarım Havzası'nın güney kenarını izlemekteydi. Han Hanedanı döneminde Loulan üzerinden geçen daha kuzeydeki güzergâh önem kazandı. Tarım Nehri'nin yatağını değiştirmesiyle birlikte ticaret yolları da kuzeye kayarak Hami yönünü takip etmeye başladı. Hexi Koridoru'nun çeşitli dönemlerde savaşlar nedeniyle kapanması durumunda ise kervanlar, Çaidam Havzası üzerinden Çarkılık'a ulaşan alternatif yolları kullanıyordu.

Tarım Havzası, çevresindeki dağ geçitleri sayesinde Orta Asya'nın farklı bölgelerine bağlanıyordu. Kaşgar'dan güneye uzanan yollar Karakurum üzerinden Hindistan'a, batıya yönelen güzergâhlar Alay Vadisi aracılığıyla Fergana ve İran'a, kuzeye çıkan geçitler ise İli Havzası ile Kazak bozkırlarına ulaşıyordu. Bu doğal geçitler, Tarım Havzası'nı tarih boyunca Doğu Asya, Orta Asya ve Güney Asya arasındaki ulaşım ağının en önemli kavşaklarından biri hâline getirmiştir.

Jeolojisi

Tarım Havzası, Karbonifer ile Permiyen dönemleri arasında eski bir mikrokıtanın Avrasya kıtasıyla birleşmesi sonucunda oluşmuş büyük bir tektonik havzadır. Bu jeolojik süreç, Triyas Dönemi'nin başlarında Paleo-Asya Okyanusu'nun kapanmasıyla tamamlanmıştır. Günümüzde havza, kuzeyde Tanrı Dağları (Tien Şan), güneyde Kunlun Dağları ve batıda Pamir Dağları tarafından çevrelenmiş olup, bu dağ kuşaklarında devam eden tektonik hareketler havzanın jeolojik gelişimini sürdürmektedir.

Havzanın orta kesimi, Paleozoyik, Mezozoyik ve Senozoyik dönemlerde biriken kalın tortul tabakalarla örtülüdür. Bazı alanlarda bu tortulların kalınlığı 15 kilometreyi aşmaktadır. Bu kalın çökel istifi, Tarım Havzası'nı Asya'nın en önemli sedimenter havzalarından biri hâline getirmiştir.

Günümüzde Tarım Havzası'nın hidrolojisi büyük ölçüde çevresindeki yüksek dağlardan beslenmektedir. Karakurum, Kunlun ve Tanrı Dağları üzerindeki buzulların erimesiyle oluşan akarsular havzaya ulaşmakta, ancak kapalı havza özelliği nedeniyle denize ulaşamamaktadır. Bu suların önemli bir bölümü vahalarda tarımsal sulamada kullanılmakta, geri kalan kısmı ise Lop Nur çevresindeki tuzlu göller ve bataklıklarda son bulmaktadır.

Havzanın doğu ucunda yer alan Lop Nur, tarih boyunca Tarım Nehri'nin ulaştığı kapalı göl sistemi olarak bilinmektedir. Su seviyesindeki değişimler nedeniyle gölün büyüklüğü ve konumu zaman içinde farklılık göstermiş, günümüzde ise büyük ölçüde kurumuştur.

Doğal Kaynakları

Tarım Havzası, Çin'in en zengin petrol ve doğal gaz sahalarından birine sahiptir. Kalın tortul kayaçlar içerisinde yer alan hidrokarbon yatakları, özellikle havzanın orta ve kuzey kesimlerinde yoğunlaşmıştır. XX. yüzyılın sonlarından itibaren yürütülen kapsamlı jeolojik araştırmalar sonucunda çok sayıda petrol ve doğal gaz sahası tespit edilmiş, bölge Çin'in başlıca enerji üretim merkezlerinden biri hâline gelmiştir.

Petrol ve doğal gazın yanı sıra Tarım Havzası önemli kömür, tuz ve çeşitli maden rezervlerine de sahiptir. Son yıllarda yapılan araştırmalar, havza altında karbon bakımından zengin geniş yeraltı rezervuarlarının bulunduğunu da ortaya koymuştur. Ayrıca Taklamakan Çölü'nün geniş ve güneşlenme süresi yüksek alanları sayesinde havza, günümüzde güneş ve rüzgâr enerjisi yatırımlarının yoğunlaştığı bölgeler arasında yer almaktadır. Bu yönüyle Tarım Havzası, tarihî öneminin yanında Çin'in enerji üretimi açısından da stratejik bir konuma sahiptir.

Tarihi

Tarih Öncesi Dönem

Tarım Havzası'nın yerleşime açılması, çevresindeki yüksek dağ sıraları ve kurak iklim koşulları nedeniyle Orta Asya'nın birçok bölgesine göre daha geç gerçekleşmiştir. Yerleşimler, Taklamakan Çölü'nün çevresinde dağlardan inen akarsuların oluşturduğu vahalarda ortaya çıkmış ve tarımsal üretim sulama sistemlerine dayanmıştır.

Arkeolojik bulgular, MÖ II. binyılın başlarından itibaren havzada birbirinden farklı kültür bölgelerinin geliştiğini göstermektedir. Bu dönemde bronz işçiliği yaygınlaşmış; Yanqi (Karaşehir) çevresindeki Şintala Kültürü başta olmak üzere çeşitli yerel kültürler, kerpiç mimarisi, tarım ve hayvancılığa dayalı yerleşik bir yaşam biçimi geliştirmiştir. Demir Çağı'nda ise Çavuhu Kültürü, Tarım Havzası'nın kuzey kesiminde etkili olmuş ve bozkır kültürleriyle yakın ilişkiler kurmuştur.

Tarım Havzası'nda bulunan ve doğal kuraklık sayesinde iyi korunmuş insan kalıntıları, bölgenin tarih öncesi nüfusu hakkında önemli bilgiler sağlamaktadır. Özellikle Loulan, Xiaohe ve çevresindeki mezarlıklarda ortaya çıkarılan Tarım mumyaları, havzanın en dikkat çekici arkeolojik buluntuları arasında yer alır. Son yıllarda gerçekleştirilen genetik araştırmalar, bu toplulukların uzun süre coğrafi bakımdan büyük ölçüde izole kaldıklarını ve daha sonraki Hint-Avrupa kökenli göçebe topluluklardan farklı bir nüfus yapısına sahip olduklarını göstermektedir.

MÖ I. binyılın ilk yarısında Tarım Havzası'nda surlarla çevrili ilk şehir yerleşimleri ortaya çıkmaya başladı. Son araştırmalar, kuzey kesimdeki Koyuk Şahri (Kuiyukexiehai'er) yerleşiminin, MÖ VIII. yüzyıldan itibaren gelişen bölgenin bilinen en eski tahkimli şehirlerinden biri olduğunu göstermektedir. Bu yerleşimlerde ele geçirilen çanak çömlekler ve hayvan üsluplu metal eserler, Tarım Havzası'nın hem Orta Asya bozkır kültürleri hem de Çin'in batı bölgeleriyle yoğun ilişki içinde bulunduğunu ortaya koymaktadır.

İlk Halklar ve Vaha Devletleri

MÖ I. binyılda Tarım Havzası, farklı etnik ve kültürel toplulukların bir araya geldiği bir bölge hâline geldi. Havzanın güney kesimlerinde özellikle Doğu İran dillerini konuşan Sakalar etkiliydi. Hotan ve Şaçe (Yarkend) gibi şehirler, Saka kültürünün önemli merkezleri arasında yer alıyordu. Çin kaynaklarında bu topluluklar Sai adıyla anılmaktadır.

Tarım Havzası'nın kuzeyindeki vahalarda ise Kuça, Karaşehir (Yanqi), Turfan ve diğer şehir devletleri gelişti. Bu merkezler, İpek Yolu üzerindeki konumları sayesinde Çin, Orta Asya ve Hindistan arasında ticaret ve kültürel alışverişin önemli durakları hâline geldi.

MÖ II. yüzyılın sonlarına doğru Hexi Koridoru'nda yaşayan Yüeçiler, Hun hükümdarı Mete'nin (Modu Chanyu) seferleri sonucunda batıya göç etmek zorunda kaldı. Bu göç hareketi Sakaları da yerlerinden ederek onların bir kısmının Tarım Havzası'na yerleşmesine yol açtı. Böylece havza, Sakalar, yerli vaha halkları ve diğer Orta Asya topluluklarının bir arada yaşadığı çok kültürlü bir bölgeye dönüştü.

İpek Yolu'nun gelişmesiyle birlikte Kaşgar, Yarkend, Hotan, Kuça, Karaşehir ve Turfan gibi vaha şehirleri, Doğu Asya ile Orta Asya arasındaki ticaretin başlıca merkezleri olarak yükseldi. Bu şehirler yalnızca ticaret mallarının değil, Budizm başta olmak üzere dinlerin, sanat anlayışlarının ve yazılı kültürün de yayıldığı önemli merkezler hâline geldi. Bu süreç, Tarım Havzası'nın sonraki yüzyıllarda Çin, Hunlar, Türk Kağanlıkları, Tibet İmparatorluğu, Uygurlar ve İslâm devletleri arasındaki mücadelelerin odak noktalarından biri olmasının temelini oluşturdu.

Han Hanedanı Dönemi

MÖ II. yüzyılda Tarım Havzası, Hunlar (Hiung-nu/Xiongnu), Yüeçiler ve Çin arasında yaşanan güç mücadelesinin merkezlerinden biri hâline geldi. Hunların Yüeçileri Hexi Koridoru'ndan batıya sürmesi, Tarım Havzası'nın siyasî ve etnik yapısını önemli ölçüde değiştirdi. Batıya göç eden Yüeçiler, Sakaları daha batıya iterek Orta Asya'da yeni nüfus hareketlerine yol açtı.

Han Hanedanı, İpek Yolu üzerindeki ticaret yollarını güvence altına almak amacıyla MÖ II. yüzyılın sonlarından itibaren Batı Bölgeleri'ne yönelik seferler düzenledi. Uzun süren Han-Hun mücadeleleri sonunda Çin, MS I. yüzyılın sonlarında General Ban Chao'nun başarılı askerî harekâtlarıyla Tarım Havzası'nda yeniden hâkimiyet kurdu. Bunun ardından bölge, Batı Bölgeleri Himaye Genel Valiliği (Xiyu Duhufu) aracılığıyla yönetilmeye başlandı.

Han yönetimi döneminde Kaşgar, Kuça, Karaşehir, Hotan ve Turfan gibi vaha devletleri Çin'in himayesini kabul etmekle birlikte iç işlerinde belirli ölçüde özerkliklerini korudu. Bu şehirler, İpek Yolu ticaretinin güvenliğinin sağlanması ve Çin ile Batı dünyası arasındaki diplomatik ilişkilerin sürdürülmesinde önemli rol oynadı.

Aynı dönemde batıya göç ederek Kuşan İmparatorluğunu kuran Yüeçiler, Tarım Havzası'nın batı kesimlerinde yeniden etkili olmaya başladı. Özellikle Kaşgar çevresinde Kuşanlar ile Han Hanedanı arasında nüfuz mücadelesi yaşandı. Bu ilişkiler sayesinde Budizm, Brahmi yazısı ve Hint kökenli kültürel unsurlar Tarım Havzası üzerinden Çin'e ulaştı. Böylece bölge, yalnızca ticaret mallarının değil, dinî ve kültürel etkileşimin de en önemli geçiş alanlarından biri hâline geldi.

Han Hanedanı'nın zayıflamasından sonra Tarım Havzası sırasıyla çeşitli yerel hanedanlar ile Türk, Tibet, Moğol ve Çin kökenli devletlerin hâkimiyeti altına girmiş; buna rağmen İpek Yolu üzerindeki stratejik önemini uzun süre korumuştur.

Sui ve Tang Hanedanları Dönemi

Han Hanedanı'nın ardından Tarım Havzası, Çin ile Orta Asya ve Hindistan arasındaki kültürel etkileşimin en önemli merkezlerinden biri olmayı sürdürdü. Bölgedeki vaha devletleri, özellikle Budizm'in Çin'e yayılmasında önemli rol oynadı. Kuça doğumlu ünlü Budist bilgini Kumārajīva, yaptığı çevirilerle Çin Budizmi üzerinde derin etkiler bıraktı. Aynı dönemde Kuça'nın müzik ve dans geleneği de Sui ve Tang saray kültürünün önemli unsurları arasına girdi.

VII. yüzyılda Tang Hanedanı, Batı Türk Kağanlığı'nın nüfuzu altındaki Tarım Havzası'nı ele geçirmek amacıyla bir dizi askerî sefer düzenledi. İmparator Taizong döneminde 640 yılında Gaochang, 644 yılında Karaşehir (Yanqi) ve 649 yılında Kuça Tang orduları tarafından hâkimiyet altına alındı. Böylece Tarım Havzası'nın doğu ve kuzey kesimlerindeki başlıca vaha devletleri Çin yönetimine bağlandı.

Tang Hanedanı'nın Orta Asya'daki ilerleyişi, İmparator Gaozong döneminde de devam etti. 657 yılında General Su Dingfang komutasındaki Tang ordusu Batı Türk Kağanı Aşina Helu'yu mağlup ederek Batı Türk Kağanlığı'nın siyasî hâkimiyetine son verdi. Bunun ardından Tarım Havzası, Anşi Himaye Genel Valiliği (Anxi Duhufu) ve Anşi Dört Garnizonu aracılığıyla idare edilmeye başlandı. Bu idarî düzenleme, Çin'in İpek Yolu üzerindeki ticaret yollarını denetim altına almasını sağladı.

Ancak Tang hâkimiyeti uzun süre kesintisiz devam etmedi. 670 yılında Tibet İmparatorluğu'nun Tarım Havzası'na yönelmesiyle bölgede Çin-Tibet rekabeti başladı. VIII. yüzyıl boyunca Tarım Havzası zaman zaman Tang Hanedanı'nın, zaman zaman ise Tibet İmparatorluğu'nun kontrolüne geçti. Bu mücadeleler, Tarım Havzası'nın Orta Asya'nın en stratejik bölgelerinden biri olmayı sürdürdüğünü göstermektedir.

Hotan Krallığı

Tarım Havzası'nın güneyindeki en önemli vaha devletlerinden biri olan Hotan Krallığı, MÖ son yüzyıllardan XI. yüzyıla kadar İpek Yolu üzerindeki başlıca siyasî ve ticarî merkezlerden biri olarak varlığını sürdürdü. Özellikle Hotan'da çıkarılan yüksek kaliteli nefrit (yeşim taşı), Çin sarayının en değerli ithal ürünleri arasında yer almış ve bölgenin ekonomik gelişmesinde belirleyici rol oynamıştır.

Han Hanedanı'nın Batı Bölgeleri'ne hâkim olmasından sonra Hotan, diğer Tarım Havzası vaha devletleri gibi Çin'in nüfuz alanına girdi. Tang Hanedanı döneminde de Çin'in idarî sistemi içinde yer aldıysa da, VIII ve IX. yüzyıllarda Tibet İmparatorluğu ile Tang Hanedanı arasında yaşanan mücadeleler sırasında hâkimiyet birkaç kez el değiştirdi.

Hotan halkı, Doğu İran dilleri grubuna ait Hotanca Saka dilini konuşuyordu. Bölgede bulunan yazılı belgeler, resmî yazışmalar, Budist metinleri ve tıbbî eserler, Hotanca'nın uzun süre bölgenin önemli yazı dillerinden biri olarak kullanıldığını göstermektedir. Ayrıca Hotan'da basılan iki dilli sikkeler ve Kharoşti yazılı belgeler, krallığın Hindistan ile Çin arasında önemli bir kültürel ve ticari köprü görevi üstlendiğini ortaya koymaktadır.

Hotan, Budizm'in Tarım Havzası'ndaki en önemli merkezlerinden biri olarak yüzyıllarca gelişimini sürdürdü. Ancak XI. yüzyılın başlarında Karahanlıların bölgeyi hâkimiyet altına almasıyla birlikte Budist gelenek yerini İslâm kültürüne bıraktı. Bu süreç, Tarım Havzası'nın Türkleşmesi ve İslâmlaşması bakımından önemli bir dönüm noktası kabul edilmektedir.

Türk Göçleri

IX. yüzyılın ortalarında Uygur Kağanlığı'nın yıkılmasının ardından Uygurların önemli bir bölümü Tarım Havzası'na göç etti. Bölgeye yerleşen Uygurlar, yerli Tohar topluluklarıyla kaynaşarak Budizm'i benimsedi ve vaha tarımına dayalı yerleşik yaşam düzenine uyum sağladı. Bu göçler, Tarım Havzası'nın etnik ve kültürel yapısında kalıcı değişikliklere yol açtı.

X. yüzyılda ise Karluk, Yağma, Çiğil ve diğer Türk boyları, Yedisu, Batı Tanrı Dağları ve Kaşgar çevresinde Karahanlı Devleti'ni kurdu. Böylece Tarım Havzası'nın batı kesiminde Türk siyasî hâkimiyeti güçlenmeye başladı ve bölgenin sonraki yüzyıllardaki tarihî gelişimini belirleyen yeni bir dönem başladı.

İslamlaşma Süreci

Tarım Havzası'nın İslâmlaşması, X. yüzyılda Karahanlı Devleti'nin yükselişiyle başladı. Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han'ın 966 yılında İslâmiyet'i kabul etmesiyle birlikte Kaşgar merkezli devlet, Türk boyları arasında İslâm'ın yayılması için siyasî ve askerî faaliyetlere girişti. Bu süreçte Karahanlılar ile Budist vaha devletleri arasında uzun süren mücadeleler yaşandı.

X. yüzyılın sonlarında Tarım Havzası'nın güneyindeki Hotan Krallığı, Budist karakterini koruyan son bağımsız vaha devleti olarak varlığını sürdürüyordu. Hotan ile Dunhuang arasında siyasî ve dinî ilişkiler bulunuyor, Budist manastırları ve Mogao Mağaraları Hotan hükümdarlarının desteğinden yararlanıyordu. Ancak Karahanlı hükümdarı Musa'nın başlattığı seferlerle başlayan savaşlar, yaklaşık yarım yüzyıl boyunca devam etti.

Bu mücadeleler, 1006 yılında Karahanlı hükümdarı Yusuf Kadir Han'ın Hotan'ı ele geçirmesiyle sonuçlandı. Böylece Hotan Krallığı'nın bağımsızlığı sona erdi ve Tarım Havzası'ndaki son Budist vaha devleti de Karahanlı hâkimiyetine girdi. Bu fetih, bölgenin dinî ve siyasî tarihinde önemli bir dönüm noktası oluşturdu. Ardından İslâmiyet, Tarım Havzası'nın şehirlerinde giderek yaygınlaşırken Budizm eski nüfuzunu büyük ölçüde kaybetti.

İslâm'ın yayılmasıyla birlikte Kaşgar, Yarkend ve Hotan gibi şehirler yeni dinî ve kültürel merkezler hâline geldi. Buna karşılık Tarım Havzası'nın doğusundaki Koço Uygur Devleti ile Turfan çevresinde Budizm varlığını bir süre daha korudu. Bu bölgelerde yaşayan Uygurların önemli bir kısmı, XIV. yüzyılda Çağatay Hanı Hızır Hoca döneminde İslâmiyet'i benimsedi. Ardından Turfan ve çevresindeki Budist gelenekler de büyük ölçüde ortadan kalktı ve Tarım Havzası'nın tamamı İslâm kültür çevresine dâhil oldu.

İslâmlaşma süreci yalnızca dinî yapıyı değil, bölgenin dilini, edebiyatını, mimarisini ve toplumsal hayatını da derinden etkiledi. XI. yüzyıldan itibaren Tarım Havzası, Türk-İslâm medeniyetinin Orta Asya'daki önemli merkezlerinden biri olarak gelişimini sürdürdü.

Çağataylar ve Yarkend Hanlığı Dönemi

XIV. yüzyılın ortalarında Çağatay Hanlığı'nın batı kesimlerinde yaşanan siyasî mücadeleler, Tarım Havzası üzerindeki merkezî otoritenin zayıflamasına yol açtı. Mâverâünnehir'deki taht mücadeleleri nedeniyle doğu bölgeleri büyük ölçüde kendi hâline bırakıldı. Bu ortamda Duglat beyleri, Moğolistan (Moğolistan/Moghulistan) ile Tarım Havzası'nın batısında fiilî hâkimiyet kurarak 1347 yılında Çağatay hanedanından Tuğluk Timur'u han ilan ettiler. Böylece Tarım Havzası yeniden Çağatay hanedanı etrafında teşkilatlandırılmakla birlikte, bölgedeki gerçek siyasî güç uzun süre Duglat emirlerinin elinde kaldı.

XVI. yüzyılın başlarında Duglat beyleri, Moğolistan Hanlığı'na karşı bağımsızlıklarını ilan etti. Ancak 1514 yılındaSultan Said Han bölgeyi ele geçirerek Yarkend Hanlığı'nı kurdu. Tarım Havzası'nın büyük bölümünü kapsayan bu devlet, XVI ve XVII. yüzyıllarda bölgenin en önemli siyasî gücü hâline geldi ve Kaşgar, Yarkend, Hotan, Aksu ile Kuça gibi başlıca vaha şehirlerini yönetimi altında birleştirdi.

XVII. yüzyılın başlarından itibaren Yarkend Hanlığı'nda Nakşibendiyye tarikatına mensup Hocaların siyasî nüfuzu giderek arttı. Özellikle Âfâkî (Ak Dağlık) ve İshâkî (Kara Dağlık) kolları arasında yaşanan rekabet, hanlığın iç istikrarını zayıflattı. Mücadelede üstünlüğü ele geçiremeyen Âfâk Hoca, Tibet'teki V. Dalay Lama'dan yardım istedi. Bunun üzerine Çungar Hanlığı kuvvetleri 1678 yılında Tarım Havzası'nı işgal ederek Yarkend Hanlığı'nın bağımsızlığına son verdi ve Âfâk Hoca'yı kendi nüfuzu altında yönetici olarak görevlendirdi. Bu gelişme, Tarım Havzası'nda Çungar hâkimiyeti dönemini başlatırken, Qing Hanedanı'nın bölgeyi ele geçirmesinden önceki son büyük siyasî değişimlerden biri oldu.

Qing Hanedanı Dönemi

XVIII. yüzyılın ortalarında Qing Hanedanı'nın Çungar Hanlığı'nı ortadan kaldırmasının ardından Tarım Havzası da Çin hâkimiyetine girdi. Ancak bu dönemde Sincan (Xinjiang) henüz tek bir idarî birim değildi. Bölge, kuzeyde Çungarya (Dzungarya) ile güneyde Tarım Havzası (Doğu Türkistan) olmak üzere birbirinden ayrı iki siyasî ve idarî bölge olarak yönetiliyordu.

Qing idaresinde Tanrı Dağları'nın kuzeyindeki Çungarya, resmî kayıtlarda Tianshan Beilu (Tanrı Dağları Kuzey Yolu)veya Çungar Bölgesi adıyla anılırken; Tarım Havzası ise Tianshan Nanlu (Tanrı Dağları Güney Yolu), Huibu (Müslüman Bölgesi) ve Huijiang (Müslüman Sınır Eyaleti) gibi adlarla ifade edilmekteydi. Batılı kaynaklarda bölge için Çin Türkistanı, Kaşgarya, Küçük Buhara ve Doğu Türkistan adları da yaygın olarak kullanılmıştır. Uygur kaynaklarında ise Tarım Havzası, başlıca altı vaha şehrine atfen Altışehir (Altä-shähär) adıyla bilinmekteydi.

Çungar hâkimiyetinden önce Tarım Havzası, Doğu Çağatay Hanlığı ve ardından Yarkend Hanlığı'nın yönetiminde bulunuyordu. Qing ordularının XVIII. yüzyıldaki seferleri sonucunda bölge tamamen Qing Devleti'nin denetimine girdi ve Çungarya ile birlikte tek bir siyasî yapı içinde yönetilmeye başlandı. Bununla birlikte iki bölgenin idarî teşkilatı uzun süre ayrı tutuldu.

1884 yılında Qing Hanedanı, Çungarya ile Tarım Havzası'nı birleştirerek Sincan (Xinjiang) adıyla yeni bir eyalet kurdu. Böylece daha önce birbirinden ayrı yönetilen kuzey ve güney bölgeleri ilk kez tek bir idarî yapı altında birleştirilmiş oldu. Bu düzenleme, günümüzdeki Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nin idarî temelini oluşturmuştur.

Nüfus

Tarım Havzası'nın nüfusu yaklaşık 5,5 milyon kişidir. Bölgenin nüfusunun büyük bölümünü Uygurlaroluşturmaktadır. Uygurlar özellikle Kaşgar, Hotan, Yarkend ve Artuş gibi şehirlerde çoğunluğu teşkil etmektedir. Bunun yanında Han Çinlileri başta Aksu ve Korla olmak üzere bazı şehirlerde önemli bir nüfusa sahiptir. Ayrıca Taşkurgan çevresinde Tacikler, Kızılsu bölgesinde Kırgızlar ve Bayingolin'de Moğollar gibi daha küçük etnik topluluklar da yaşamaktadır.

Tarım Havzası tarih boyunca farklı kavimlerin yerleştiği bir bölge olmuştur. Arkeolojik ve genetik araştırmalar, Tunç ve Demir çağlarında bölgede çeşitli yerli topluluklarla Orta Asya kökenli göçmenlerin kaynaştığını göstermektedir. IX. yüzyıldan itibaren Uygurların Tarım Havzası'na yerleşmesiyle birlikte bölgenin etnik yapısı büyük ölçüde değişmiş, sonraki yüzyıllarda Türkçe konuşan Müslüman nüfus hâkim duruma gelmiştir.

Arkeoloji

Tarım Havzası, Orta Asya'nın en zengin arkeolojik bölgelerinden biridir. Kurak iklim sayesinde organik malzemeler olağanüstü derecede korunmuş; mezarlar, yerleşimler, el yazmaları ve günlük yaşamı yansıtan çok sayıda eser günümüze ulaşmıştır.

Bölgede gerçekleştirilen kazılar sonucunda Niya, Loulan, Miran, Xiaohe ve diğer eski vaha yerleşimlerinde evler, tarım alanları, sulama kanalları, köprüler ve bağ-bahçe kalıntıları ortaya çıkarılmıştır. Özellikle Niya'da bulunan III ve IV. yüzyıllara ait Kharoşti yazılı ahşap belgeler, vergi kayıtları, sözleşmeler ve idarî yazışmalar sayesinde İpek Yolu üzerindeki şehirlerin ekonomik ve idarî yapısı hakkında ayrıntılı bilgiler sağlamaktadır.

Tarım Havzası'nda bulunan mezarlıklar, iyi korunmuş Tarım mumyaları, çeşitli seramikler, metal eserler ve dokuma ürünleriyle dikkat çekmektedir. Ayrıca Miran, Bezeklik, Kızıl ve diğer Budist merkezlerinde ortaya çıkarılan duvar resimleri ile heykeller, Hint, Orta Asya, İran ve Helenistik sanat geleneklerinin bölgedeki etkileşimini açık biçimde yansıtmaktadır. Bu buluntular, Tarım Havzası'nın İpek Yolu boyunca farklı kültürlerin buluştuğu en önemli merkezlerden biri olduğunu göstermektedir.

Enerji Altyapısı

Tarım Havzası, günümüzde Çin'in en önemli enerji üretim merkezlerinden biridir. Bölgedeki zengin petrol ve doğal gaz rezervlerinin yanı sıra geniş güneşlenme alanları ve rüzgâr potansiyeli, yenilenebilir enerji yatırımlarını da hızlandırmıştır.

2025 yılında tamamlanan 750 kilovoltluk yüksek gerilim enerji şebekesi, Taklamakan Çölü'nü çevreleyen yaklaşık 4.200 kilometrelik iletim ağıyla havzadaki rüzgâr, güneş, hidroelektrik ve termik enerji tesislerini birbirine bağlamıştır. Bu altyapı sayesinde Tarım Havzası'nın elektrik iletim kapasitesi önemli ölçüde artırılmış ve bölge, Çin'in batısındaki enerji dağıtım sisteminin temel merkezlerinden biri hâline gelmiştir.