Tanrı Dağları

Tanrı Dağları (Çince: Tian Shan, Türkçe kaynaklarda Tengri Tağ veya Tengir Too), Orta Asya'nın en büyük dağ sistemlerinden biridir. Kırgızistan, Çin, Kazakistan, Özbekistan ve Tacikistan topraklarına yayılan bu dağ kuşağı, bölgenin fiziki coğrafyasını belirleyen başlıca doğal oluşumlardan biridir.

Dağ sisteminin en yüksek noktası, Kırgızistan ile Çin sınırında yer alan Cengiş Çokusu (Zafer Zirvesi) olup 7.439 metreyüksekliğe ulaşır. En alçak noktası ise deniz seviyesinin 154 metre altında bulunan Turfan Çöküntüsüdür. Böylece Tanrı Dağları, Orta Asya'nın en yüksek zirveleri ile en alçak karasal alanlarından birini aynı coğrafi sistem içinde barındırır.

"Tanrı Dağları" anlamına gelen Tian Shan adı, Çince "Göksel Dağlar" anlamındaki Tian Shan (天山) ifadesinden gelmektedir. Türk toplulukları arasında yaygın olarak kullanılan Tengri Tağ ve Tengir Too adları da aynı anlamı taşır. Dağlar, eski Türk inanç sistemi olan Tengricilikte kutsal kabul edilmiştir. Sistemin ikinci yüksek zirvesi olan Han Tengri, adını bu inanç geleneğinden almaktadır.

Tanrı Dağları'nın Çin'in Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde yer alan doğu kesimi 2013, Kırgızistan, Kazakistan ve Özbekistan sınırları içindeki batı kesimi ise 2016 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınmıştır.

Adı

Tanrı Dağları'nın adına ilişkin en eski tarihî kayıtlar, Hunlara ait Qilian adıyla ilişkilendirilmektedir. Qilian (Çi-liyen) Çinli tarihçi Sima Qian, Tarihçinin Kayıtları (Shiji) adlı eserinde Yüe-çilerin yurdundan söz ederken bu adı kullanmıştır. Tang dönemi bilgini Yan Shigu'ya göre Qilian, Hun dilinde "gök" veya "cennet" anlamına gelmektedir. Bu adın, günümüzde aynı adı taşıyan ve daha doğuda bulunan Çilien (Qilian) Dağları'ndan ziyade Tanrı Dağları'nı ifade ettiği kabul edilmektedir.

Dağların Çince adı olan Tian Shan (天山) da "Göksel Dağlar" veya "Tanrı Dağları" anlamını taşır. Moğolistan'daki Otgontenger adının da aynı anlamı ifade ettiği kabul edilmektedir.

Coğrafya

Tanrı Dağları, Orta Asya'nın iç kesimlerinde batıda Taşkent çevresinden başlayarak doğuda Çin'in kuzeybatısına kadar yaklaşık 2.900 kilometre boyunca uzanır. Dağ sistemi; Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Çin'in Sincan Uygur Özerk Bölgesi topraklarına yayılır. Güneyde Taklamakan Çölü ile Tarım Havzası boyunca uzanarak Pamir Dağlarıile birleşir, kuzeydoğuda ise Altay Dağlarına bağlanır.

Tanrı Dağları, Senozoyik Dönem'de Hindistan ve Avrasya levhalarının çarpışması sonucunda oluşan Himalaya orojenik kuşağının bir parçasıdır. Dağ sisteminin doğu uzantısını Bogda Dağları oluşturur.

Sıradağın en yüksek noktası, Kırgızistan ile Çin sınırındaki Cengiş Çokusu (Zafer Zirvesi) olup 7.439 metreyüksekliğe ulaşır. Bu zirve aynı zamanda Kırgızistan'ın en yüksek noktasıdır. İkinci yüksek zirve olan Han Tengri ise Kazakistan, Kırgızistan ve Çin sınırlarının kesiştiği noktada yer alır ve 7.010 metre yüksekliğiyle Kazakistan'ın en yüksek dağıdır. Bu iki zirve, dünyanın kuzey enlemlerindeki 7.000 metreyi aşan en kuzeydeki dağlar arasında yer alır.

Kırgızistan ile Çin arasındaki Torugart Geçidi, 3.752 metre yüksekliğiyle Tanrı Dağları'nın başlıca geçitlerinden biridir. Kuzey kesimlerde uzanan Alatau sıraları geniş ormanlarla kaplı olup tarih boyunca Türk dilli konargöçer toplulukların yaşadığı sahalar arasında yer almıştır.

Bölge, Orta Asya'nın en önemli akarsu sistemlerinin kaynak alanını oluşturur. Seyhun (Sır Derya), İli ve Tarımnehirleri Tanrı Dağları'ndan doğmaktadır. Dağ sisteminin kuzeybatısındaki Aksu Kanyonu ise bölgenin dikkat çeken jeomorfolojik oluşumlarından biridir.

Tanrı Dağları'nın yüksek kesimlerinde 3.500-3.700 metre üzerindeki alanlarda sürekli donmuş toprak (permafrost) görülür. Yerel topoğrafya ve iklim koşullarına bağlı olarak kesintili permafrost alanları 2.000 metre yükseltiye kadar inebilmekle birlikte, yaygın olarak 2.700-3.300 metre kuşağında bulunur.

Dağ sistemindeki buzullar son yıllarda hızla küçülmektedir. Araştırmalar, 1961 yılından bu yana buzul kütlesinin yaklaşık %27 oranında azaldığını göstermektedir. Mevcut eğilimin sürmesi hâlinde, 2050 yılına kadar Tanrı Dağları'ndaki buzulların yaklaşık yarısının yok olacağı öngörülmektedir.

Tanrı Dağları, XIX. yüzyılın ortalarında Rus coğrafyacı Pyotr Semyonov tarafından ayrıntılı biçimde araştırılmıştır. Semyonov, bu çalışmaları nedeniyle daha sonra soyadına "Tyan-Şanski" unvanını eklemiştir.

Dağ Sıraları

Tanrı Dağları, birbirine bağlı çok sayıda dağ sırasından oluşan geniş bir dağ sistemidir. Başlıca sıralar arasında Barköl Dağları, Bei Şan, Bogda Dağları, Borohoro Dağları, İrenhabirga, Karlık Dağları (Qarlıq Tağ), Kırgız Ala-Too, Kakşaal Too, Küngey Ala-Too, Ketmen Sıradağı, Kuruk Dağları, Talas Ala-Too, Suusamır Too, Terskey Ala-Too ve İli (Trans-İli) Ala-Too yer alır.

Dağ sistemi Çin'de Hami'nin kuzeyindeki Karlık ve Barköl Dağları ile başlar. Buradan batıya uzanan Bogda Dağları, Urumçi'nin doğusuna kadar devam eder. Urumçi ile Turfan Çöküntüsü arasında nispeten alçak bir kuşak bulunur. Bunun batısında yükselen Borohoro Dağları, Cungarya Havzası ile İli Havzası'nı birbirinden ayırır. Borohoro'nun kuzey ucunda Çin-Kazakistan sınırı boyunca uzanan Cungar Aladağları yer alırken, güneyde Ketmen Sıradağı bulunur. Bu üç dağ sırası birlikte Cungarya ile Yukarı İli Havzası'nı çevreleyen geniş bir dağ kuşağı meydana getirir.

Kırgızistan'da ana dağ silsilesi Narın Dağları boyunca batıya yönelir ve Çin, Kazakistan ile Kırgızistan sınırlarının birleştiği kesimde Tanrı Dağları'nın en yüksek bölgesini oluşturur. Cengiş Çokusu ile Han Tengri bu merkezî kesimde yükselir.

Bu noktadan sonra dağ sistemi iki ana kola ayrılarak Issık Göl çevresinde geniş bir havza oluşturur. Gölün güneyinde Terskey Ala-Too, kuzeyinde ise Küngey Ala-Too uzanır. Küngey Ala-Too'nun kuzeyinde, Kazakistan'ın Almatı şehrinin güneyine kadar devam eden İli Ala-Too yer alır.

Batıya doğru uzanan ana silsile Kırgız Ala-Too adıyla yaklaşık 400 kilometre boyunca devam eder ve Çüy ile Narın bölgelerini birbirinden ayırır. Bu sıradağın güneybatısında Talas Ala-Too, doğu kesiminde ise Suusamır Too uzanarak Suusamır Vadisi'ni çevreler.

Fergana Vadisinin güneyinde yaklaşık 800 kilometre uzunluğundaki dağ kuşağı, Issık Göl'ün güneyinden başlayarak güneybatıya yönelir. Bu kesim, Tarım Havzası ile Fergana Vadisi arasında doğal bir sınır oluşturur. Bölgenin önemli sıralarından Fergana Dağları, Narın Havzası'nı Fergana Vadisi'nden ayırırken, daha güneydeki sıralar Tacikistan'da Pamir Dağları ile birleşir. Bu kuşağın batı uzantısını oluşturan Türkistan Dağları ise Semerkant çevresine kadar devam eder.

Buzullaşma

Son Buzul Çağı'nda Tanrı Dağları'nın büyük bölümü geniş buzul örtüleriyle kaplıydı. Kokşaal-Too ile Terskey Ala-Tooarasında uzanan yaklaşık 100-120 kilometre genişliğindeki Tanrı Dağları platosu, birbirine bağlı buzul akıntıları ve geniş bir plato buzulu tarafından örtülmekteydi. Günümüzde bu eski buzullaşmanın en önemli kalıntısı, yaklaşık 61 kilometreuzunluğundaki Güney İnilçek Buzuludur.

Buzul dilleri kuzeye doğru ilerleyerek Issık Göl'e ulaşmış ve göle dökülmüştür. Benzer biçimde, Issık Göl'ün kuzeyindeki Küngey Ala-Too'da gelişen vadı buzulları da göle kadar uzanmış, Ak-Say Buzulu ise dağ eteği buzulu niteliği kazanmıştır. Çon-Kemin Vadisi de Çüy Vadisi'ne kadar etkili olan yoğun buzullaşmaya sahne olmuştur.

Son Buzul Çağı'nda Tanrı Dağları'ndaki buzulların kapladığı alanın yaklaşık 118.000 km² olduğu tahmin edilmektedir. Bu dönemde kalıcı kar sınırı günümüzden yaklaşık 1.200 metre daha aşağıda bulunuyordu. Araştırmalar, bu durumun Son Buzul Maksimumu sırasında bölgenin ortalama yıllık sıcaklığının günümüze göre yaklaşık 7,2-8,4 °C daha düşük olduğunu göstermektedir.

Flora ve Fauna

Tanrı Dağları, özellikle Schrenk ladini (Picea schrenkiana) ormanlarıyla tanınır. Bu iğne yapraklı ormanlar genellikle 2.000 metrenin üzerindeki yükseltilerde yayılış gösterir. Daha alçak kesimlerde ise yabani ceviz ve elma ağaçlarından oluşan doğal ormanlar bulunur.

Bölgenin jeolojik geçmişi ve uzun süre korunan ekolojik dengesi, zengin bir bitki örtüsünün gelişmesine elverişli ortam hazırlamıştır. Tektonik hareketlerle değişen akarsu ağları ve oluşan verimli topraklar, yeni bitki topluluklarının yayılmasını desteklemiştir.

Botanik araştırmalarına göre lalenin doğal yayılış merkezlerinden biri Tanrı Dağları'dır. Bu bitki, tarih boyunca İpek Yolu aracılığıyla Anadolu'ya ulaşmış ve Osmanlı döneminde önemli bir kültür simgesi hâline gelmiştir.

Tanrı Dağları, birçok kültür bitkisinin yabani atalarına da ev sahipliği yapmaktadır. Kayısı, armut, nar, incir, kiraz, dutve özellikle elma bu türler arasında yer alır. Günümüzde yetiştirilen tatlı elmanın yabani atalarının Tanrı Dağları çevresindeki ormanlarda doğal seçilim süreciyle geliştiği kabul edilmektedir. Bu süreçte ayı, geyik ve yaban domuzugibi memeliler ile çeşitli kuş türleri, tohumların taşınması ve bitkilerin yayılmasında önemli rol oynamıştır.

Biyocoğrafya araştırmaları, XIV. yüzyılda Avrupa'da büyük salgına yol açan Kara Veba etkeni Yersinia pestisbakterisinin bazı soylarının da Tanrı Dağları çevresinde ortaya çıkmış olabileceğini göstermektedir. Bu bakterinin daha sonra İpek Yolu üzerinden batıya yayıldığı değerlendirilmektedir.

İnanç

Tanrı Dağları, tarih boyunca farklı din ve inanç sistemleri açısından önemli bir merkez olmuştur.

Tengricilik inancında dağlar kutsal kabul edilir. Tanrı Dağları'nın ikinci yüksek zirvesi olan Han Tengri, adını bu inanç sisteminin en yüce varlığı olan **Gök Tanrı (Tengri)**dan alır. Zirve, eski Türk toplulukları tarafından kutsal bir dağ olarak görülmüş ve ruhlar âlemiyle ilişkilendirilmiştir.

Bölgede İslamiyetin yayılışı ise X. yüzyılda hız kazanmıştır. Yaklaşık 950 yılında Satuk Buğra Han'ın Müslüman olması, Tanrı Dağları çevresinde yaşayan Türk toplulukları arasında İslam'ın yayılmasında dönüm noktası kabul edilir. Bu gelişme, İslam'ın Orta Asya'da kalıcı biçimde yerleşmesinde önemli rol oynamıştır.