Dokuz Oğuz
Daha fazla eylem
Dokuz Oğuz, İlk Çağ'ın sonları ile Orta Çağ'ın başlarında İç Asya'da yaşayan dokuz Tiele boyunun oluşturduğu siyasî bir boylar birliğidir. "Oğuz" kelimesi Eski Türkçede "boy" veya "boylar birliği", tokuz ise "dokuz" anlamına gelmektedir. Benzer biçimde Karlukların da kaynaklarda zaman zaman Üç Oğuz adıyla anıldığı görülmektedir. Başlangıçta "oğuz" sözcüğü belirli bir etnik topluluğu değil, çeşitli boyların meydana getirdiği siyasî birlikleri ifade ederken, zamanla etnik bir ad olarak da kullanılmaya başlanmıştır.
Dokuz Oğuzlar, VI. yüzyılda I. Göktürk Kağanlığı'nın hâkimiyetine girmiş ve kağanlığın 603 yılında doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrılmasından sonra da birliklerini korumuşlardır. Orhun Yazıtları, Dokuz Oğuzların II. Göktürk Kağanlığı döneminde bozkır siyasetinin en önemli unsurlarından biri olduğunu göstermektedir. Bilge Kağan, yazıtlarda Dokuz Oğuzları "kendi halkım" olarak nitelendirmekte, ancak daha sonra çeşitli sebeplerle Göktürklerle karşı karşıya geldiklerini ifade etmektedir. Kül Tigin Yazıtı'nda da iki taraf arasında bir yıl içinde beş defa savaş yapıldığı belirtilmektedir.
Çin kaynaklarında Dokuz Oğuz birliğini oluşturan boylar Uygur (Huihe), Bugu, Hun, Bayırku, Tongra, Sijie, Çi-pi, A-pu-sse ve Ku-lun-wu-ku olarak sıralanmaktadır. İlk yedi boyun Gobi Çölü'nün kuzeyinde yaşadığı, A-pu-sse ile Ku-lun-wu-ku'nun ise daha sonraki dönemde birliğe katıldığı anlaşılmaktadır. Araştırmacılar, A-pu-sse boyunun Sijie boyundan ayrılan bir kol, Ku-lun-wu-ku'nun ise iki farklı topluluğun birleşmesiyle ortaya çıktığı görüşündedir.
Tang devri kaynaklarında yer alan başka bir listede ise aynı toplulukların boy adları yerine yönetici aileleri gösterilmektedir. Bu listede Yaglakar, Kuturgar, Kürebir, Bakasıkır, Ebirçeg, Kasar, Oğuz, Yağmurkar ve Aymuradları geçmektedir. Karabalgasun Yazıtı'nın Çince metni de Uygurların dokuz aileden meydana geldiğini belirtmekte, ancak bu ailelerin adlarını tek tek vermemektedir. Çin kaynaklarıyla birlikte değerlendirildiğinde söz konusu ailelerin, Dokuz Oğuz birliğini oluşturan boyların önder sülaleleri olduğu kabul edilmektedir.
VIII. yüzyılda Yaglakar boyunun önderliğinde kurulan Uygur Kağanlığı ile birlikte Dokuz Oğuz birliği yeni bir siyasî kimlik kazanmıştır. Bu tarihten sonra "Uygur" adı zaman zaman Dokuz Oğuz topluluğunu da ifade edecek biçimde kullanılmış, İslam coğrafyacıları da Tokuz Oğuzlarla Uygurları büyük ölçüde aynı siyasî topluluk olarak değerlendirmişlerdir.