Yarkend Hanlığı
Daha fazla eylem
Yarkend Hanlığı veya Saidiye Hanlığı, XVI. yüzyılın başlarında Doğu Türkistan’da kurulan bir Çağatay hanlığıdır. Kaşgar Hanlığı adıyla da anılan devlet, günümüzde Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi içerisinde yer alan Tarım Havzası çevresinde hâkimiyet kurmuştur. Tarihî kaynaklarda bölge; Doğu Türkistan, Çin Türkistanı, Kaşgarya, Küçük Buhara ve Altışehir gibi isimlerle anılmıştır. Altışehir olarak adlandırılan bölge Aksu, Üç Turfan, Hotan, Kaşgar, Yarkend ve Kuça şehirlerini kapsamaktaydı.
Hanlık, Çağatay Hanlığı hükümdarı Tuğluk Timur’un soyundan gelen Sultan Said Han tarafından kurulmuştur. Mâverâünnehir’de Özbeklere karşı başarılı olamayacağını anlayan Sultan Said Han, Kaşgar’a gelerek burada hüküm süren Mirza Ebubekir ile mücadele etmiş ve onu yenilgiye uğratarak 1514 yılında kendi hanlığını kurmuştur. Yarkend merkezli bu devlet, Çağatay hanedanının Doğu Türkistan’daki siyasî devamı olarak yaklaşık iki buçuk asır boyunca varlığını sürdürmüştür.
Sultan Said Han döneminde çevre şehir ve bölgelere düzenlenen seferlerle hanlığın hâkimiyet alanı genişletilmiş, devlet kısa sürede bölgenin önemli güçlerinden biri hâline gelmiştir. Onun ölümünden sonra tahta geçen oğlu Abdurreşid Han döneminde merkezî yönetimi güçlendirme amacıyla etkili kabilelerin nüfuzu azaltılmıştır. Ancak bu dönem Kazak ve Kırgız topluluklarının akınlarıyla mücadelelerle geçmiştir. Buna rağmen Abdurreşid Han devri, kültürel faaliyetlerin geliştiği ve bölgede yaşayan toplulukların önemli ölçüde İslamlaştığı bir dönem olmuştur.
Abdurreşid Han’dan sonra tahta çıkan Abdülkerim Han döneminde (1560–1591) hanlıkta belirgin bir genişleme görülmemiştir. Ardından hükümdar olan Muhammed Han zamanında (1591–1609) ise Yarkend Hanlığı siyasî gücünün zirvesine ulaşmıştır. Bu dönemde Buhara Özbek hükümdarı II. Abdullah Han’ın Kaşgar üzerine düzenlediği sefer başarısızlıkla sonuçlanmıştır.
Muhammed Han’ın ölümünden sonra hanlıkta uzun süren taht mücadeleleri başlamış ve yaklaşık otuz yıl boyunca sık sık hükümdar değişiklikleri yaşanmıştır. Abdullah Han döneminde (1636–1667) devlet yeniden toparlanmaya başlamış, muhalif ileri gelenler etkisiz hâle getirilmiş, Oyratlara karşı başarılı mücadeleler yürütülmüş ve Çin, Babürlüler ile Buhara Hanlığı ile diplomatik ilişkiler geliştirilmiştir. Ancak onun ölümünden sonra artan Oyrat baskısı ve saray içindeki siyasî mücadeleler merkezî otoriteyi zayıflatmıştır.
Yarkend Hanlığı’nın son döneminde siyasî hayatta Hoca grupları önemli bir güç hâline gelmiştir. Nakşibendî tarikatına mensup olan bu gruplar, Ahmed Kasânî’nin (Mahdum-ı Âzam) soyundan gelen aileler tarafından temsil edilmiştir. Muhammed Yusuf’un liderliğindeki Akdağlılar ile İshak Veli soyundan gelen Karadağlılar arasında başlayan rekabet, zamanla hanlık siyasetinin temel unsurlarından biri hâline gelmiştir.
Akdağlı hocaların liderlerinden Afak Hoca, hanlık içerisindeki nüfuz mücadelesinde başarısız olmasının ardından bölgeden ayrılmış ve Cungar hükümdarı Galdan ile ilişki kurmuştur. Afak Hoca’nın teşvikiyle Cungarlar 1680 yılında Doğu Türkistan’a sefer düzenleyerek Yarkend Hanlığı üzerinde hâkimiyet kurmuştur. Hanlık, bu tarihten sonra Cungarlara bağlı bir devlet olarak varlığını sürdürmüş, ancak iç mücadeleler ve dış baskılar nedeniyle eski gücünü yeniden kazanamamıştır.
1696 yılında Cungarların düzenlediği seferler sonucunda Yarkend Hanlığı’nın siyasî varlığı sona ermiştir. Bölgede daha sonra Cungar hâkimiyeti başlamış, yerel yöneticiler aracılığıyla yönetim sürdürülmüştür. XVIII. yüzyıl ortalarında Cungar Hanlığı’nın zayıflaması üzerine Çin’in King (Çing) Hanedanı Doğu Türkistan’a müdahale etmiş ve 1755 yılından itibaren bölgede hâkimiyet kurmaya başlamıştır. 1762 yılında Doğu Türkistan Genel Valiliği’nin kurulmasıyla bölge resmî olarak Çin yönetimine bağlanmıştır.